Mijn beste vriend en ik hebben er al twintig jaar lang een conflict over: wie keek er nou verkeerd op de kaart in Londen in de zomer van 2006? Wat zeker is, is dat we flink waren verdwaald. Het was nog nét de tijd vóór de telefoons met handige navigatievoorzieningen. Het regende zoals het alleen in Londen kan regenen in juli. We liepen door de minst inspirerende wijk van deze stad, omdat een van ons op een paar cruciale momenten naar links was gelopen terwijl we naar rechts hadden gemoeten. Gelukkig is onze vriendschap sterk genoeg om de vraag wie de schuldige was, twintig jaar lang tussen ons in te laten hangen.

Verdwalen op vakantie is een universeel thema. Het overkomt bijna iedereen die op pad gaat wel een keer. In films en boeken over een zogenoemde roadtrip, waarbij mensen samen op reis gaan, kun je erop wachten: die ene cruciale scène waarin ze concluderen dat ze eigenlijk niet meer weten waar ze zijn en waar ze naartoe moeten. Precies dan komen alle onderhuidse en verzwegen spanningen naar boven die ze misschien al jaren vóór die reis naar elkaar hadden opgebouwd. Soms moet je eens een keertje letterlijk de weg kwijtraken om erachter te komen dat je in vele opzichten ook figuurlijk, sociaal en geestelijk het spoor allang bijster was.

Geen haast

Verdwalen kan leuk zijn. Daarvoor gelden enkele belangrijke voorwaarden. Je moet geen haast hebben, je moet niet op een bepaald tijdstip op een bepaalde plek verwacht worden. Je moet goed in je vel zitten, anders kun je de extra onzekerheid van een onduidelijke route niet aan. Je eventuele gezelschap moet in harmonie zijn, anders spelen de onlusten algauw op. Bovenal moet de plek waar je verdwaalt iets van charme in zich hebben. De plek moet veilig aanvoelen (verdwalen op een plek waar je niet veilig bent, is meer iets voor in een horrorverhaal). En je moet verrast kunnen worden door dat wat je al ronddwalend ontdekt in jezelf of je onverwachte omgeving.

Ik vind dat een van de verdrietigste zinnen in de Bijbel

Maar dat zijn luxeposities. In de meeste gevallen ervaren reizigers verdwalen vooral als stressvol. Zo ook in de Bijbel. Het bekendste voorbeeld van een verdwaalde groep reizigers is het volk van Mozes in de woestijn. Deze Hebreeërs hebben veertig jaar gedaan over een reis waarvan de Bijbel fijntjes opmerkt dat ze hem in elf dagen hadden kunnen afleggen. Dan heb je verdwalen wel echt tot kunst verheven. Hun omzwervingen zijn voor gelovige lezers symbool gaan staan voor de moeilijkere tijden in je (geloofs)leven. De momenten waarop je de weg kwijt bent, je niet meer weet waar je naar onderweg bent en je je afvraagt of er in de hemel nog wel een Reisgids bestaat.

Heimwee

De eerste reden waarom Mozes’ volksgenoten de weg kwijtraken, is heimwee. Zeker in hun geval is dat opmerkelijk, want de Hebreeërs komen uit een vreselijke situatie. Ze leefden als slaven in Egypte, waar ze werden afgebeuld en uitgemoord. God bevrijdde hen uit deze hel en liet hen door de woestijn trekken, op weg naar het Beloofde Land. En daar beginnen ze terug te verlangen naar dat wat ze hebben achtergelaten. Naar Egypte, het land van de slavernij, maar: “Daar waren de vleespotten tenminste gevuld en hadden we volop brood te eten” (Exodus 16:3). Ik vind dat een van de verdrietigste zinnen in de Bijbel.

Een vakantie kan mislukken doordat je je thuissituatie te veel meeneemt. Als je overspannen op reis gaat, kan het zijn dat je je op de bestemming nog veel ongelukkiger voelt. Ontvlucht je een naar conflict op je werk, dan kan het gebeuren dat je daar op vakantie juist elke dag aan denkt. En daar zit je dan, met je lichaam op reis maar met je hoofd nog thuis. Omdat loslaten niet lukt, omdat je te veel bent vergroeid met alle zorgen, problemen en wonden van de plek waar je vandaan komt. In de Bijbel (Genesis 19) staat een personage dat in een zuil van zout verandert omdat ze te veel achteromkijkt, naar waar ze vandaan komt.

Afgemeten slavenrantsoenen

Maar de heimwee van Mozes’ mensen gaat ten diepste over heimwee naar een leven zonder God. De Hebreeërs vinden de God van de vrijheid vager dan de farao met zijn strakke regels. Ze vinden de God van het vertrouwen enger dan de farao met zijn afgemeten slavenrantsoenen. De God van de belofte brengt hen meer van hun stuk dan de farao met zijn inktzwarte hopeloosheid. Als je namelijk gelooft dat hoop slechts uitgestelde teleurstelling is, kun je maar beter niet hopen. Hoop is het doodenge avontuur dat elke christen aangaat met God. En als ik voor mezelf spreek: al te vaak komt de gedachte in me op dat het misschien lekkerder is om nergens in te geloven.

De volgende manier waarop het volk van Mozes in de woestijn verdwaalt, is onderlinge strijd. Een van de eerste dingen die Mozes moet doen nadat hij met de Hebreeërs is bevrijd uit Egypte, is rechtspreken. Sterker nog, hij moet van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat zitting houden omdat er blijkbaar zo veel Hebreeërs zijn met onderlinge conflicten. Hij houdt er zelf bijna een burn-out aan over. Daarom raadt zijn schoonvader hem aan om meer te delegeren. Een voorlopig rechtssysteem op te zetten waarmee alle lopende conflicten efficiënt door wijze mensen kunnen worden afgehandeld. Maar zo veel ruzies zijn er blijkbaar wel.

Strijd om de macht

De conflicten breiden zich algauw uit naar Mozes zelf. Hij krijgt concurrentie van mannen die zelf liever leider zouden zijn dan hij. Daarnaast wordt hij zelfs door zijn eigen familieleden een beetje bespot en verdacht gemaakt. Er ontstaat allerlei wrevel rondom zijn persoon. Zo verdwaalt het volk door zich te verliezen in een strijd om de macht. Een van de meest afleidende factoren in het menselijk bestaan: het verlangen om belangrijk te zijn, de baas te zijn en om in ieder geval niet onder te hoeven doen voor je naaste. Zelfs in de kring rondom Jezus gebeurde het. De moeder van twee van zijn leerlingen vroeg aan Jezus of haar zoons later links en rechts van zijn troon mochten komen te zitten. Hij antwoordde: “Wie van jullie de belangrijkste wil zijn, moet dienaar van de anderen zijn” (Mat. 20:26).

Hoop is het doodenge avontuur dat elke christen aangaat met God

Naast macht zijn geld en seks altijd grote afleiders van het goede leven. In mijn jeugd werd ik ervoor gewaarschuwd aan de hand van de inmiddels achterhaalde afkorting GSM: geld, seks en macht. En inderdaad. Terwijl Mozes een berg beklimt om daar God te ontmoeten en de bekende tien geboden te ontvangen, creëert het volk beneden een gouden kalf. Ze noemen dat gouden beeld hun bevrijdende god en beginnen er extatisch omheen te dansen. Als om te zeggen: niet de God van Mozes is onze god, maar de god van goud en geld, díé zal ons redden.

Niet veel later gebruikt een vijandelijke koning een andere list om het volk van Mozes te laten verdwalen. Hij stuurt knappe vrouwen op de Hebreeuwse mannen af. Zij nodigen die mannen uit om lekker offervlees te komen eten ter ere van hun goden (Numeri 25). Daarna volgt er seks. Zo worden de Hebreeërs decadent: ze vergeten hun eigen God en hun eigen partners. Ze vergeten waarnaartoe ze onderweg waren. Het enige waarvoor zij nog leven, is kortstondig genot. Een lekker gevoel ten koste van een zinvolle reis. Dat hedonisme kost heel wat kilometers en reistijd extra richting het Beloofde Land. Het gaat ten koste van de ziel van bijna de hele groep.

Overvolle ledigheid

Deze manier van verdwalen is nog altijd een gevaar voor iedereen die een zinvolle levens- of geloofsreis wil ondernemen. Met lekker eten en intimiteit en andere manieren van genieten is op zichzelf niets mis. Maar als je alleen maar gaat leven voor bevrediging van je eigen behoeften op de korte termijn, verlies je uit het oog waarvoor en met wie je leeft. Eerst raakt je bestemming uit het zicht en algauw vergeet je dat je überhaupt een bestemming had. Alles wat je nog rest, is de overvolle ledigheid van het hier en nu.

De laatste en allesoverheersende reden waarom Mozes’ volk veertig jaar in de woestijn verbleef, is angst. Angst voor de vijanden op de weg vooruit. Angst dat het Beloofde Land tegenvalt. Angst dat God je verlaat, dat je geen eten of drinken meer zult hebben, dat je erin bent geluisd en beter bij je oude leven had kunnen blijven. Angst dat jij niet goed genoeg zult zijn om je bestemming te bereiken. Angst dat een ander er eerder en beter aankomt. Daarom staat er zo vaak “Wees niet bang” in de Bijbel. Daarom is de Bijbelse God er Een die alles niet laat afhangen van onze dapperheid, maar van zijn belofte en trouw. We zullen onze bestemming bereiken. Vaak meer ondanks dan dankzij onszelf, want wat dwalen we toch graag af.

• 

  Wat we kunnen leren van reizigers in de Bijbel. 'Zij gingen niet op vakantie, dat was een absurd idee'

  Klik hier