Juist rond de tijd van dodenherdenking zijn we extra doordrongen van de gruwelijkheid van oorlog. Ook al hebben we naast die historische herinneringen helaas ook veel te veel actuele voorbeelden ervan. “Oorlog gaat voor altijd door,” schreef de Engelse filosoof en dichter J.R.R. Tolkien in 1944 aan zijn zoon, “en oorlogen worden nooit gewonnen.” Daarmee bedoelde hij dat oorlog altijd verliezers kent. Hij kon het weten, want hij was veteraan van de Eerste Wereldoorlog. De oorlog die zijn land zogenaamd had gewonnen. Maar wat win je eigenlijk als je een oorlog wint? Na het einde van de oorlog rouwt elke partij om het verlies van vele mensen en waarschijnlijk ook van de eigen menselijkheid. Want in een oorlog blijft niemand zuiver.

Het is nodig dat gelovigen opnieuw reflecteren op de rol van hun heilige geschriften in geopolitieke conflicten. De ayatollahs in Iran baseren hun heilige strijd op de Koran, Amerikaanse hoge piefen zwaaien met een bijbel terwijl ze militaire operaties aankondigen, en in Israël zijn er partijen die vinden dat God het land niet aan Arabieren, maar exclusief aan Joden heeft beloofd. Tegelijkertijd beweren aanhangers van al deze godsdiensten dat ze een religie van vrede zijn. Wie heeft er gelijk, wat vindt God eigenlijk van oorlog? Laten we proberen dit gevoelige onderwerp in vogelvlucht te verkennen.

Eerste oorlog

De eerste oorlog in de Bijbel (Genesis 14) komt voor de lezer uit de lucht vallen. Vier koningen zijn in conflict met vijf koningen. Het is een oorlog die bijna helemaal aan ons voorbij zou zijn gegaan, zoals de meeste gevechten in die tijd. Er is echter één probleem: in een van de steden die lijden onder de strijd, woont de neef van Abram. Deze Lot is net als migrant gaan wonen in de omgeving van Sodom en Gomorra. Die steden worden geplunderd door ene koning Kedorlaomer. Hij neemt de inwoners gevangen en rooft al hun bezittingen. Zo wordt Lot dus meegesleurd in een oorlog waarmee hij niets van doen heeft.

In de belangrijkste oorlog hoeft Gods volk zelf niet eens te vechten

De vier plus vijf koningen hadden even buiten het bestaan van Abram gerekend. Zodra de ‘vader van alle gelovigen’ hoort dat zijn neef is ontvoerd, komt hij direct in actie. Hij neemt zijn werknemers mee, achtervolgt Kedorlaomer en valt hem ’s nachts aan. Zo bevrijdt hij alle Sodomieten en Lot. Hij hoeft daar niets voor te hebben. De buit geeft hij voor het overgrote deel terug aan de dankbare koning van Sodom. Zijn collega-koning, Melchisedek, zegent Abram: “Gezegend zij Abram door God” en: “Gezegend zij God, de Allerhoogste: uw vijanden leverde Hij aan u uit” (vers 19 en 20).

Pas in die fase wordt God bij het verhaal betrokken. Wat Hij van de oorlog vond, weten we niet. Of Hij partij had gekozen voor de vier koningen, de vijf koningen of iets anders, krijgen we ook niet te lezen. We horen alleen van Melchisedek dat God zijn dienaar Abram te hulp schoot, zodra die Lot wilde redden van zijn ontvoerders. De meeste lezers zullen hier geen bezwaar tegen hebben. Het is logisch dat Abram zijn neef en de andere krijgsgevangenen wilde bevrijden. Abram trok ten strijde zonder eigenbelang, zonder haat en zonder machtswellust. Hij kwam eenmalig in actie met als doel een eenmalige bevrijding. God zegende de greep.

Zeer ongelijkwaardig conflict

Hierna wordt er pas echt weer grootschalige strijd geleverd in het boek Exodus. Wederom gaat het daar om de redding van een groep kinderen van God die van hun vrijheid zijn beroofd. De nakomelingen van Abraham wonen als slaven in Egypte. Daar beult de farao hen af. Ze kwijnen weg en dreigen het slachtoffer te worden van genocide. Als er niets verandert, zal het Hebreeuwse volk binnen een paar jaar zijn uitgestorven. Op dat moment krijgt Mozes van God de opdracht om naar de farao te gaan en te eisen dat hij hen laat vertrekken. Zo gaat Mozes een zeer ongelijkwaardig conflict aan.

Ongelijkwaardig, niet omdat de Hebreeërs kansloos zijn tegenover de Egyptenaren. Ja, natuurlijk zijn ze dat, maar er is nog een dimensie hoger. De Egyptenaren zijn op hun beurt kansloos tegenover God. Het is die verhouding die alle verschil maakt. In de belangrijkste oorlog van heel de Bijbel hoeft Gods volk zelf niet eens te vechten. Mozes zegt letterlijk: “De HEER zal voor u strijden, u hoeft zelf niets te doen” (Exodus 14 vers 14). En zo gebeurt het ook. Het hele vijandelijke leger van de farao en zijn mede-onderdrukkers verdrinkt doordat God de zee over hen heen laat spoelen.

Dit zijn de lessen uit de eerste twee grote oorlogen in de Bijbel: in eerste instantie willen de gelovigen helemaal geen partij zijn, maar worden ze slachtoffer van vrijheidsberoving. Terecht verlangen ze naar een uitredding, wie zou dat niet doen? In de eerste oorlog helpt God een gelovige om gevangenen te bevrijden. In de tweede oorlog bevrijdt God met eigen hand een hele groep gevangenen, zonder dat ze hoeven te strijden. God toont zich steevast aan de kant van de hopeloze en onderdrukte. Hun bevrijding is vermoedelijk de enige echt goede reden waarom mensen ten strijde mogen trekken. (En als het lukt, is dat het vieren waard, beseffen wij elke 5 mei!)

‘Heilige oorlog’

De derde grote strijd in de Bijbel is het langdurige en bloedige proces waarin de nakomelingen van Mozes’ volk in opdracht van God het Beloofde Land innemen. Een boek als Jozua bevat veel aanwijzingen aan het leger van het Bijbelse Israël om dit volk weg te jagen, die stad te veroveren, en ga zo maar door. Ook de meest vredelievende Bijbellezer kan niet ontkennen dat deze passages akelig dicht bij een ‘heilige oorlog’ komen. Ook ik kan dat hier niet zomaar tegenspreken. Wel wil ik er een paar opmerkingen bij maken.

Ten eerste zie je ook hier dat de strijd vaak wordt begonnen door de tegenpartij. Koningen als Sichon en Og en Balak (Numeri) komen het volk Israël te na. Dit geldt ook voor de meeste vijanden in het boek Rechters. Ten tweede gaat het vaak om heel gerichte aanvallen, waarbij God het leeuwendeel van de strijd op zich neemt, zoals bij Jericho (Jozua 6) en Gideon (Rechters 7). Deze oorlogen worden zelden gewonnen doordat Israël zo’n geweldig leger had; God was het die de muren liet vallen. Ten derde moeten we ons zeer goed realiseren dat de intocht in het Beloofde Land een eenmalige en unieke Bijbelse gebeurtenis is, die we absoluut niet mogen projecteren op gewapende conflicten in onze tijd.

Ook al werden er oorlogen gevoerd en soms zelfs aangemoedigd in het Oude Testament, toch waren er altijd beperkende regels. Koning David mocht van God geen tempel bouwen. Waarom niet? Al zijn oorlogen hadden zijn handen bloederig gemaakt. Handen die hebben gevochten, moeten geen tempel bouwen. Daarnaast zei Mozes al in Deuteronomium 20: “Voordat u een stad aanvalt, moet u eerst een vredesregeling aanbieden.” En: “Als u een stad langdurig moet belegeren, mag u haar boomgaarden niet vernietigen.” De ruwe realiteit van een onvriendelijke geopolitiek werd erkend, maar God wilde dat de billijkheid en redelijkheid en bloedeloosheid de eerste kans kregen.

Redelijker dan zijn reputatie

Het was aantrekkelijker geweest om dit verhaal te beginnen met Jezus. Die zei dat wie het zwaard trekt, door het zwaard zou omkomen. Dus beter pakt niemand er een zwaard bij. Hij zei ook dat we onze linkerwang moeten toekeren aan mensen die ons op de rechterwang hebben geslagen. Zo zijn er veel teksten waaruit blijkt dat je van Jezus niet zo snel de opdracht zou krijgen om andermans stad aan te vallen. Jezus wees ons de allerhoogste weg aan: dat geslagen worden beter is dan zelf slaan. Veel vroege christenen weigerden om zulke redenen in het Romeinse leger te dienen, destijds een controversiële keuze.

Toch heb ik in dit essay bewust gekozen om het Oude Testament prominent te maken. Om de moeilijke thema’s niet uit de weg te gaan. Omdat het Oude Testament bestaat uit teksten en verhalen die belangrijk zijn voor alle drie de grootste monotheïstische godsdiensten van onze wereld. Maar ook om te laten zien dat zelfs het Oude Testament, dat relatief berucht is om de vele gewelddadige taferelen, redelijker is dan zijn reputatie.

Het spreekt over een God die onderdrukten te hulp schiet. Wie kan daartegen protesteren? Het spreekt over een God die zijn volgelingen de strijd uit handen neemt, waardoor ze zelf niet tot geweld hoeven te vervallen. Is Gods hand niet de beste hand om de oorlog aan toe te vertrouwen, in plaats van aan onze eigen militaire industrieën? En daarnaast spreekt het Oude Testament, daar ben ik eerlijk in, over gevechten die soms niet, soms nauwelijks door de beugel komen van de normen die we er tegenwoordig op na houden. Aan ons de uitdaging om onszelf wél aan die normen te blijven houden. God zegene die greep, God helpe ons aan duurzame vrede.