Wat is een sekte? 'Je zou kunnen zeggen dat het christendom zo is begonnen'

1. Wat is een sekte?

“Een belangrijke vraag, want voor wetenschappers is het lastig een eenduidige definitie te formuleren. Sekten werden vroeger gedefinieerd als groepen die zich losmaakten van bestaande religieuze gemeenschappen. Maar in de jaren zestig en zeventig kreeg het woord sekte een negatieve bijklank door de opkomst van allerlei nieuwe religieuze bewegingen waar van alles mis was. Liever spreken we in die gevallen van sterk gesloten gemeenschappen. In wetenschappelijk onderzoek gaan we er namelijk vanuit dat er een breed spectrum is van gemeenschappen, die aan de ene kant van het spectrum open en aan de andere kant gesloten zijn. Met de formulering ‘gesloten gemeenschappen’ doen we meer recht aan de werkelijkheid.

Wel kunnen we bepaalde sektarische kenmerken aanwijzen. Allereerst is er bij een sterk gesloten gemeenschap vaak sprake van een charismatische, autoritaire leider. Ook gelden er binnen een gesloten gemeenschap duidelijke regels waar de hele groep zich aan moet houden. Wie dat niet doet, loopt het risico op uitsluiting of sancties. Het derde sektarische kenmerk is dat mensen vrijwillig besluiten lid te worden van de groep. En tot slot: de leden van de gesloten gemeenschap voelen zich uitverkoren om een bijzondere opdracht in de wereld te vervullen. Daarmee onderscheiden ze zich van de buitenwereld.”

• ‘Het was één en al leugens en bedrog’: Geertje zat 18 jaar vast in sekte 'Gemeente Gods'

  ‘Het was één en al leugens en bedrog’: Geertje zat 18 jaar vast in sekte 'Gemeente Gods'

2. Zijn sekten altijd religieus?

“Nee, we kennen ook gesloten gemeenschappen op basis van bijvoorbeeld politieke ideologie. Een voorbeeld daarvan zijn de gesloten groepen in de jaren ’70 die zich baseerden op basis van communistische idealen. Dat we in Nederland vaak gesloten gemeenschappen zien die zich baseren op het christendom, heeft te maken met het feit dat het christendom in Nederland de grootste religie is. Sterker nog, je zou kunnen zeggen dat het christendom zelf ooit is begonnen als sektarische groep. In feite zijn namelijk alle nieuwe religieuze stromingen sektarische groepen, omdat ze zich nadrukkelijk afscheiden van een overheersende overtuiging. Het christendom scheidde zich af van het jodendom dat toen de overheersende religie was.”

3. Wat trekt mensen aan in een sekte?

“Sterk gesloten gemeenschappen zijn van alle tijden, en zien we vaak opkomen in tijden van sociaalmaatschappelijke onrust. In zo’n tijd staan er vaak mensen op die met een eigen analyse de tijd denken te kunnen duiden. Daar zijn anderen op die onrustige momenten vatbaar voor. Ze zijn op zoek naar identiteit, zingeving en richting in hun leven en hebben behoefte aan een charismatische leider die hun vertelt hoe de wereld in elkaar zit. En ze zijn gevoelig voor iemand die bijzondere ingevingen van God krijgt.

Er zijn veel theorieën over het type mens dat zich tot die gemeenschappen aangetrokken voelt, maar in de praktijk blijkt het niet eenvoudig om daar algemene uitspraken over te doen. Mensen voelen zich tot zo’n gemeenschap aangetrokken, omdat er vaak sprake is van love bombing. Dat wil zeggen dat ze worden overladen met persoonlijke aandacht, betrokkenheid en liefde, waardoor ze zich snel thuis voelen binnen de groep.”

4. Waarom is het zo moeilijk om uit een sekte te stappen?

“Om te snappen wat er in gesloten gemeenschappen gebeurt, moet je eerst kijken naar de sociaalpsychologische processen die daar plaatsvinden. Zo zie je in gesloten gemeenschappen vaak dat leden weinig interactie met mensen buiten de groep hebben. Onder invloed van een hoge groepsdruk, sterk wij-zij-denken en een charismatische leider vormt de gemeenschap het sociale netwerk van de leden en neemt het als het ware de rol van hun familie over. Hoe geïsoleerder een groep, hoe lastiger om eruit te stappen. Want wie besluit eruit te stappen, moet zijn hele sociale netwerk opnieuw opbouwen. Daarnaast hebben leden vaak flink wat tijd en soms zelfs geld in de gemeenschap geïnvesteerd. Het is dan nogal wat om na een tijdje te zeggen dat je toch niet verder wilt met die groep. Daar gaan een hoop persoonlijke vragen aan vooraf: Waarom heb ik me hier zo aan gewijd? Waarom heb ik me zo laten meenemen? Heb ik het verkeerd gezien?”

5. Kun je als buitenstaander iets doen voor iemand die uit een sekte wil stappen?

“Het is de vraag of je altijd iets móét doen. Zo zijn er genoeg kerken waar leden bijna elke avond wel terechtkunnen voor een of andere activiteit, en waarin leden veel tijd en geld investeren. Familieleden kunnen zich ook dan weleens zorgen maken, maar dat vind ik van een andere gradatie. Zelf vind ik het een alarmerend signaal als iemand zich terugtrekt uit zijn sociale kring, om zich volledig aan de nieuwe gemeenschap toe te wijden. Dan zou ik zeggen: probeer actief contact met diegene te houden, zodat die persoon niet volledig geïsoleerd raakt. Mocht hij dan na verloop van tijd vragen of twijfels krijgen, dan kan hij bij iemand terecht buiten de groep.”

6. Zijn sekten strafbaar?

“Nee, maar zodra er ook maar iets over gesloten gemeenschappen in het nieuws verschijnt, laait de discussie hierover weer op. Een van de eerste reacties die je dan hoort, is dat het verboden zou moeten worden. Wat natuurlijk wel strafbaar is, is wanneer individuen in de gemeenschap zich schuldig maken aan bijvoorbeeld bedreiging, mishandeling of seksuele intimidatie. Dat zijn namelijk overtredingen die in ons strafboek zijn opgenomen. In Nederland kennen we een ruime godsdienstvrijheid en vrijheid van vereniging. Als we gesloten gemeenschappen strafbaar willen maken, moeten we deze vrijheden inperken. De vraag is: willen we dat?”

Als we gesloten gemeenschappen strafbaar willen maken, moeten we onze vrijheden inperken

7. Waarom zijn veel mensen zo bang voor sekten?

“Dat heeft vooral te maken met de verhalen die in de media verschijnen. Voor onderzoekers is het moeilijk om goed onderzoek te doen naar gesloten gemeenschappen, omdat leden daar vaak niet voor openstaan. We moeten het dus doen met verhalen van ex-leden, en die zijn vaak dramatisch van aard. Heftige verhalen fascineren mensen en blijven bovendien in ons geheugen hangen.”

• Israel van Dorsten onderzoekt geïsoleerde gemeenschappen in nieuwe EO-serie ‘Klinkt als een sekte’

  Klik hier