Tijdens de afgelopen vastentijd heb ik elke dag een tekst uit het Bijbelboek Spreuken behandeld. Het was een veertig dagen lange zoektocht naar wijsheid. Zeker in een verwarrende wereld die snel verandert, verlangen steeds meer mensen naar wijsheid. Hoe stel je je op in de eeuw van de smartphone en social media, klimaatverandering en migratie, ontkerkelijking en individualisme? Allemaal vragen die bij onze tijd horen en daarom is het niet per se logisch om de antwoorden in de Bijbel te zoeken. Een boek dat lang geleden en in verre landen is geschreven en samengesteld.

Geen steriele wijsheid

Is de Bijbel überhaupt een boek van wijsheid? In eerste instantie niet, zou ik zeggen. Het Oude Testament wordt traditioneel ingedeeld in drie groepen boeken. Als belangrijkste de Thora met de verhalen over Gods verbond met Abrahams nakomelingen en Mozes’ volk. Als tweede de profetische boeken, waar boodschappers van God de mensen naarstig proberen te herinneren aan dat verbond. Ten slotte de overige geschriften, waaronder de wijsheidsboeken zoals Spreuken en Prediker. Ze zijn belangrijk, maar ze hebben minder gewicht dan de boeken over Gods grote verhaal met zijn kinderen. En kijken we naar het Nieuwe Testament, dan geldt er net zoiets. De kern van het Nieuwe Testament is het evangelie van Jezus. Dat is geen steriele wijsheid, maar een groot bevrijdingsepos.

Zo werd Salomo de slimste en wijste mens ooit

Opmerkzame geest

Toch speelt wijsheid wel degelijk een rol in elk Bijbelboek. Bijvoorbeeld in het verhaal van Salomo, die als jonge koning in de voetsporen van zijn vader David moest treden. Dat zag hij begrijpelijkerwijs niet zo zitten. Toen hij op een dag een offer bracht, kwam God hem tegemoet. Salomo mocht één ding vragen van God, wat dan ook, en hij zou het krijgen. Hij besloot om een opmerkzame geest te vragen, opdat hij zijn volk goed zou kunnen besturen en onderscheid kon maken tussen goed en kwaad. God vond het heel goed dat Salomo dit vroeg en zei: “Ik zal je zo veel wijsheid en onderscheidingsvermogen schenken, dat je iedereen vóór jou en na jou overtreft” (1 Koningen 3:12).

Zo werd Salomo de slimste en wijste mens ooit. Hij werd dichter van drieduizend spreuken, vaak over de natuur, waarover hij blijkbaar heel veel wist. Verder schreef hij duizendvijf liederen en had hij antwoorden op alle raadsels en dilemma’s die bezoekers hem van heinde en verre kwamen voorleggen. Salomo maakte Jeruzalem en omstreken rijker dan ooit, liet er een prachtig paleis voor zichzelf bouwen en een wereldwonder van een tempel voor God. Zijn naam is afgeleid van sjalom, vrede, en inderdaad was er gedurende zijn regeringsperiode relatieve rust voor de burgers van het Bijbelse Israël.

Duizend vrouwen

Wat een sprookjesachtige tijd moet dat zijn geweest, zou je zeggen. En inderdaad had ik er graag eens een kijkje genomen. Naar Salomo’s spreuken en liederen geluisterd, een avondje met hem gepraat om te zien wat hij mij kon leren. Maar wie de Bijbel goed kent, weet dat Salomo’s karakter ook schaduwkanten had. Hij wist dan wel heel veel en kon zeer bekwaam besturen, maar dit ging ten koste van andere dingen. In zijn persoonlijk leven nam hij dwaze beslissingen. Door met duizend vrouwen het bed te delen en voor al hun goden te knielen. Door slaven- en herendienst in te stellen voor zijn grootse bouwprojecten. Wijs als Salomo was, heeft hij toch echt zelf de kiem gelegd voor de instorting van zijn rijk, die plaatsvond toen zijn zoon nog maar net op de troon zat.

Listig dier

Een scherpe geest is blijkbaar geen garantie voor een goed leven. Sterker nog, toen ik herlas waar Salomo eigenlijk om bad – onderscheid kunnen maken tussen goed en kwaad – moest ik denken aan de slang in het paradijs. Dit listige dier verleidde Eva en Adam tot het eten van de verboden vrucht, waarna ze kennis van goed en kwaad zouden krijgen. Maar er zijn verschillende manieren om slim en inzichtrijk te zijn. De slang had kennis van goed en kwaad, maar gebruikte die sluw. Hij wist vooral wat er goed en slecht voor hemzelf was, en handelde daarnaar door goed voor zichzelf te zorgen. Net zulke trekjes zie je ontstaan bij Salomo. Hij gebruikt zijn wijsheid om Jeruzalem groots te maken, maar óók zijn eigen harem en roem. Menselijke slimheid kan een zondeval inluiden als we God ermee buitenspel zetten.

Wijsheid kan niet los van God bestaan. Dat is ook de kern van het Bijbelboek Spreuken, dat op het eerste gezicht gewoon een verzameling losse wijsheden en meningen lijkt te zijn. Maar in Spreuken 8 is wijsheid geen abstract kenmerk, maar een persoon. Iemand die zegt: “De HEER heeft mij vóór al het andere geschapen, toen Hij zijn scheppingswerk begon, was ik zijn eersteling. Ik ben in het begin gemaakt, nog voor alles er was, nog voor de aarde vorm kreeg. (…) Ik was zijn lieveling, een bron van vreugde, elke dag opnieuw.” Hier is geen karakter­eigenschap aan het woord, hier spreekt gepersonifieerde wijsheid. Veel christelijke uitleggers hebben later zelfs gezegd: wij horen Jezus hier spreken. Jezus ís Gods wijsheid.

• 

  Download gratis de nieuwe Visie-app en lees Visie waar en wanneer je wilt!

  Download gratis de nieuwe Visie-app en lees Visie waar en wanneer je wilt!

Timmermansoog

Moderne, kritische Bijbelwetenschappers betwijfelen of Jezus überhaupt kon lezen, ook al zien we Hem in het evangelie wel voorlezen uit een boekrol van Jesaja. Het valt in ieder geval sterk te betwijfelen of Jezus boeken-slim was. Hij was opgeleid als opvolger van zijn stiefvader Jozef, die in de bouw werkte. Meer timmermansoog dan bijziend studeerkamergeleerde. Toch stond Hij van kinds af aan al bekend als wijs. Op zijn 12e zat Hij in de tempel tussen alle geestelijk leiders, “terwijl Hij naar hen luisterde en hun vragen stelde. Allen die Hem hoorden, stonden versteld van zijn inzicht en zijn antwoorden” (Lucas 2:46-47).

Geen alwetende robot

Zijn wijsheid toonde Jezus zijn leven lang niet door debatwedstrijden te winnen. Jezus’ leven stond in het teken van alle wonderen die Hij deed, alle toegankelijke verhalen die Hij vertelde en door zijn hoge morele onderwijs: de Bergrede. Waarschijnlijk was Pontius Pilatus politiek handiger dan Jezus. Kon een doorgewinterde farizeeër de Hebreeuwse grammatica van de Thora beter uitpluizen dan Hij. Wisten Jakobus en Johannes meer van de vissen in de zee, Matteüs en Judas meer van geld. Jezus gedroeg zich niet als alwetende robot, waar je een muntje in kon gooien om een antwoord op al je vragen te krijgen. Jezus ging relaties aan.

En Jezus stierf jong. Op een vernederende manier, aan het kruis. Iedereen die zichzelf slim of wijs noemt, zou zo’n noodlot wel weten te voorkomen. Ben je slim, dan manoeuvreer je jezelf wel naar veilige plekken waardoor je ver verwijderd blijft van alle gevaar. Ben je wijs, dan houd je iedereen te vriend, zoek je de grenzen niet op en zorg je dat je alle partijen binnenboord houdt. Wat Jezus deed in zijn laatste weken, was meer ramkoers dan beleid. Zelfs zijn leerlingen waarschuwden Hem gaandeweg dat Hij moest oppassen omdat zijn manier van doen uiteindelijk zou leiden tot grote problemen. Toch ging Hij door.

Iets héél anders

Een van de slimste Bijbelschrijvers van allemaal, Paulus, zou later aan een gemeente in Korinte uitleggen dat dat precies het punt was. Dat de wijsheid van God iets héél anders is dan wat wij mensen slim en wijs noemen. Het evangelie van Jezus’ kruisiging en opstanding, betoogt Paulus, is voor alle geleerden van deze wereld gewoon een enorm dom verhaal. Maar God keert het precies om. Juist door dat aanstootgevende evangelie wil Hij de mensheid redden. Zodat mensen die toevallig met een goed werkend brein of een handige intuïtie zijn geboren, geen voorsprong hebben op de ladder richting de hemel. Integendeel, God keert die ladder om en introduceert een heel nieuwe vorm van wijsheid.

De wijsheid dat God houdt van mensen ondanks al hun dwaze woorden en daden. De wijsheid dat God juist de minst indrukwekkende figuren als eerste onderdeel maakt van zijn nieuwe koninkrijk. De wijsheid dat God werkt in kwetsbaarheid en zwakte, en niet door alle grootse projecten die wij en onze hersenen hebben uitgedokterd. De wijsheid die geen zielloos talent is, maar een persoon – en die persoon heet Christus.

• 

  Waarom Beatrice de Graaf troost en hoop put uit de geschiedenis. 'Het kwaad is reëel, maar heeft niet het laatste woord'

  Klik hier