Van volstrekt anoniem tot wereldberoemd. Dat is in één zin misschien wel de samenvatting van het leven van Israel van Dorsten. Al doe je hem daarmee eigenlijk tekort; hij is zoveel meer dan alleen ‘een kind van Ruinerwold’. Maar toch. Na zijn geboorte besloot zijn godsdienstwaanzinnige vader hem – en later ook zijn broertje en vier zusjes – niet bij de burgerlijke stand aan te geven. Niemand mocht weten dat ze bestonden. Israel woonde op verborgen plekken, waaronder in een afgelegen boerderij in het Drentse Ruinerwold. Toen Israel in 2019 wist te ontsnappen en de politie vervolgens de boerderij binnenviel, werd zijn vader gearresteerd en werden zijn broertje en zusjes bevrijd. De kinderen van Ruinerwold waren wereldnieuws.

Tijdens het videogesprek met Visie zit Israel naast een camper in Californië. Met zijn vriendin doorkruist hij in enkele maanden de Verenigde Staten. In deze vakantiemodus blikt hij terug op zijn leven, op het maken van het EO-programma Klinkt als een sekte en op zijn werkzaamheden voor anderen die vastzitten in gesloten groepen. “Ik begeleid mensen die de groepen waaruit ze stapten achteraf sektarisch vonden”, zegt hij. “Maar de groepen zélf vinden dat ze geen sekte zijn. Dat herken ik. Toen ik zelf nog bij mijn vader woonde, voelde het heel normaal. Pas achteraf dacht ik: was het niet een beetje apart allemaal?”

Urenlang in de kou

‘Een beetje apart’ is een understatement. Israel moest van zijn vader – die zichzelf als de messias zag – dagelijks urenlang bidden en optreden als medium voor – vaak verzonnen – overleden mensen uit een ver verleden. Het ene moment kon Israel zichzelf zijn, het volgende moment nam op bevel van zijn vader een ‘geest’ bezit van zijn lichaam. Als deze ‘geest’ vervolgens niet voldeed aan de verwachtingen van zijn vader, moest deze slechtheid uit het lichaam geslagen worden. Letterlijk. In zijn boek Wij waren, ik ben beschrijft Israel hoe dat eraan toeging. Zijn vader wurgde hem bijna, strafte hem met urenlang buiten in de kou staan en hij werd wekenlang verbannen naar een klein hokje waar hij alleen met opgetrokken benen in kon zitten. Zijn broer Edino moest de identiteit van hun overleden moeder aannemen, waarna hun vader hem – volgens Edino ook in seksueel opzicht – behandelde als zijn vrouw.

Is het feit dat je pas achteraf ontdekt dat een groep sektarisch is een kenmerk van een sekte?

“Dat denk ik wel. Binnen geïsoleerde groepen wordt vaak bewust tegen elkaar gezegd dat ze geen sekte zijn. Mijn vader vond andere groepen sektes, terwijl hij ons gezin niet zo zag. Er is geen duidelijke definitie van het begrip sekte. In mijn bachelor sociologie kwam ik wel heel getheoretiseerde definities tegen, maar die blijken in de praktijk niet heel bruikbaar. De meeste mensen vinden een sekte gevaarlijk en geheimzinnig. Tijdens het maken van Klinkt als een sekte blijkt dat dit inderdaad klopt, maar toch ligt het genuanceerder. Logisch ook, want als het alleen maar afschuwelijk zou zijn, zou niemand tot een sekte toetreden. Ik bezocht hier in de VS de Scientology Church en ontmoette allemaal heel vriendelijke, aardige en fijne mensen. Dat zie je vaak bij sektes: het begint heel warm en ze bieden je van alles aan. Maar als je er eenmaal in zit, begint de manipulatie.”

Wat is je het meest opgevallen tijdens je onderzoek?

"Waar ik me het meest over verbaasde, was de intensiteit en het leed dat mensen in gesloten groepen overkomt. Het is soms zo extreem, dat je het bijna niet wilt geloven. Terwijl ik het nota bene zelf heb meegemaakt. Ik wéét hoe erg het kan zijn, maar het is toch zo shockerend, dat ik het soms bijna niet kan geloven.”

Bij je vader speelde godsdienst een belangrijke rol. Is dat vaker zo bij sektes?

“Soms wel, maar niet altijd. Het gaat vaak over therapeutische overtuigingen, over methoden die mensen gelukkiger en rijker kunnen maken. Het wordt sektarisch in de hiërarchie van de groep, want daar wordt veel gemanipuleerd. De controle van de groep ligt bij één persoon, die in het diepste van mensenlevens bepaalt hoe ze moeten leven en wat ze wel en niet mogen. Er is sprake van psychische manipulatie vol angst en afhankelijkheid van de leider. Meestal is er geen ruimte waar mensen opgesloten worden. Mensen zijn vrij om te vertrekken, maar durven niet.”

Ook om de boerderij waar jij woonde, stond geen hek. Toen je ontsnapte, bleek dat verrassend makkelijk te gaan.

“Klopt, er zat geen slot op de deur. Maar we konden niet weg omdat de angst te groot was. We waren zó bang. Fysiek gesproken was er geen sprake van opsluiting, maar psychisch wel. Als mensen ontsnappen uit een sekte, blijven ze nog steeds vastzitten vanwege de controle van de leider. Ze bouwen hun leven niet op en de schade blijft doorgaan. Zo ging het ook bij ons: mijn twee broers en zus vertrokken tien jaar eerder dan ik uit het gezin, maar bouwden hun leven niet op. In hun hoofden was mijn vader aanwezig. Dat zie je vaker: mensen zijn eruit, maar in hun hoofd zitten ze er nog helemaal in. Dan zijn ze alsnog niet vrij.”

• 

  ‘Het was één en al leugen en bedrog’: Geertje zat 18 jaar vast in sekte 'Gemeente Gods'

  ‘Het was één en al leugen en bedrog’: Geertje zat 18 jaar vast in sekte 'Gemeente Gods'

Hoe was dat bij jou?

“Bij mij was het anders, omdat na mijn vertrek het hele systeem kapot was en daarmee mijn vaders invloed op ons. Achteraf gezien was ik al jaren bezig om me mentaal te bevrijden; vanaf het moment dat ik begon in te zien dat zijn geloof niet realistisch was. Toen ik daarachter was, luisterde ik anders naar wat hij zei. De angst om er echt uit te stappen, hing samen met het geloof in zijn verhaal. Als je de leider gelooft, geeft hem dat macht. Maar als je dat geloof los kunt laten, kun je de angst ook loslaten.”

Wat was jouw diepste angst?

“Ik was echt bang om het fout te doen en om slecht te zijn. Ik had ook de angst dat mijn handelen schadelijke gevolgen had voor mijn broers en zussen. Toen ik de religieuze angst om naar de hel te gaan losliet, was ik bang dat dit slechte consequenties zou hebben voor mijn broers en zussen. Want mijn vader maakte daar misbruik van: ‘Als je dit doet, heeft dat gevolgen voor iedereen en krijgen we het nog moeilijker.’”

Je vader dreigde dat als je oudere broers en zus – die wel naar school moesten – iets vertelden over thuis, hij misschien naar de gevangenis moest.

"Klopt, zo werden zij gemanipuleerd. Wij zijn in dit gezin geboren, maar eigenlijk kan iedereen zoiets overkomen. Iedereen kent een moment in zijn leven dat hij vatbaar is voor zulke manipulatie. Sommige mensen zijn kwetsbaarder dan anderen, maar niemand is er immuun voor.”

Ik heb al drie jaar geen contact met mijn vader

Psychiatrisch label

Na zijn arrestatie werd Israels vader niet veroordeeld, omdat hij vanwege een hersenbloeding niet in staat was dingen goed te begrijpen. Het is aan psychiaters om te bepalen waar het mis ging met zijn vader, meent Israel. “Maar stel dat je een psychiatrisch label op hem kunt plakken, dan is alsnog de vraag waar die stoornis vandaan komt. Dus tja, wat heb je er eigenlijk aan als je het weet?”

Heb je nog weleens contact met hem?

“Al drie jaar niet. Ik zou het wel willen, als een afsluiting voor mezelf. Maar ik ben er nu nog niet aan toe. Misschien is dat toch de angst... Dat die ontmoeting mijn leven gaat beïnvloeden en dat ik daar geen controle over heb. Sommigen van ons gezin bezoeken hem soms in het verzorgingshuis. We denken dat hij nog steeds volledig gelooft in zijn verhaal, maar omdat hij na de hersenbloeding niet meer kan praten, weten we dat niet zeker.”

Neem je hem iets kwalijk?

"Jazeker! Ik heb geen wrok, maar neem hem wel kwalijk wat hij heeft gedaan. Ik geloof sterk in zijn eigen keuze. Zelfs als hij een stoornis heeft, had hij altijd een keuze hoe hij met z’n kinderen omging. Hij had kunnen kiezen: hier trek ik een grens, zo ga ik mijn kinderen niet behandelen. Dat hij dit niet heeft gedaan, neem ik hem kwalijk.”

• 

  Help! Zit ik in een sekte? Deze 10 vragen geven daar antwoord op: ‘Volledige controle is gevaarlijk’

  Help! Zit ik in een sekte? Deze 10 vragen geven daar antwoord op: ‘Volledige controle is gevaarlijk’

Je moeder was tot aan haar dood loyaal aan je vader. Hoe zie je haar rol?

"Ik wil haar als slachtoffer zien. Ze had de keuze om als moeder haar kinderen uit het isolement te halen; dus in die zin neem ik haar wel iets kwalijk. Maar persoonlijk vind ik het fijner – ook omdat ze overleden is – om haar als slachtoffer van mijn vader te zien.”

En hoe zie je jezelf?

"Tja...” Hij denkt even na. “Dat is ingewikkeld. Ik zie mezelf als slachtoffer, maar vind dat ook wel een zwaar woord, omdat ik er nu niet zoveel last meer van heb. Bovendien, ik hield het systeem zelf óók in stand. Ik deed mee met wat mijn vader wilde. Tegelijkertijd was ik degene die eruit is gestapt. Zo leverde ik een grote bijdrage aan het stoppen ervan.”

Hoe uitzonderlijk is jouw verhaal?

"Niet heel uitzonderlijk. Ik zie in mijn werk vaker situaties die lijken op ons verhaal. Maar iedere familie en elke afzondering is weer anders. De overeenkomst is dat het vaak kleine groepjes betreft, met meestal een vader die heel extreem in iets gelooft. Dat kinderen – zoals in ons geval – niet worden ingeschreven bij de burgerlijke stand en daarom niet naar school hoeven, hoor je niet vaak. Wat wel vaker voorkomt: uit school direct naar huis komen. Of niet meer het huis uit mogen, nadat je van school bent gegaan. Bij gezinnen die zich afzonderen, zie ik regelmatig dat geloof een beslissende rol speelt.”

• 

  Download gratis de nieuwe Visie-app en lees Visie waar en wanneer je wilt!

  Download gratis de nieuwe Visie-app en lees Visie waar en wanneer je wilt!

Zijn christelijke gezinnen extra vatbaar?

"Misschien wel, want zo’n gezin is sowieso al op zoek naar geloof en diepgang. Daarin kan een vader zichzelf vervolgens zo belangrijk maken, dat iedereen daaraan ondergeschikt moet zijn. Maar geen mens is zo perfect dat anderen zich volledig aan hem ondergeschikt moeten maken. Overigens zijn ook mensen in de wereld van new age en esoterie extra vatbaar. Ook daar zie je vaak dat er misbruik gemaakt wordt van mensen die openstaan voor iets nuttigs. Dat mensen op zoek zijn naar zingeving of nut, is niet het probleem. Dat leiders hen vervolgens manipuleren wél.”

In je boek schreef je: “Mijn geloof in God staat los van ons spirituele geloof. God kan ik niet opgeven. Nu nog niet in ieder geval. Hij is me nog te waardevol.” Hoe is dat nu?

"Mijn geloof in God was op dat moment zó verbonden aan mijn vader, die zelf als God was. Dat geloof moest ik loslaten. Nu weet ik niet precies wat ik geloof. Ik zeg niet dat ik niet geloof, maar ik ben voorzichtig geworden in waar ik me bij aansluit."

In het dagelijks leven heb ik er eigenlijk weinig last meer van

Profijt

De vraag is in hoeverre Israel zijn jeugd nog met zich meetorst. “Je kunt zoiets heftigs niet volledig achter je laten”, zegt hij. “Als mijn leven onder spanning komt te staan, heb ik meer last van het verleden. Dat is bij iedereen zo en dus ook bij mij. Maar in het dagelijks leven heb ik er eigenlijk weinig last meer van.”

Je moest van je vader verschillende identiteiten aannemen. Weet je dan op een gegeven moment wel wie je zelf bent?

"Ik zou er meer last van moeten hebben, maar dat is niet zo. Het spelen van een medium was zó gekunsteld, dat ik daar nu geen last meer van heb. Ik weet wie ik ben. Het gevoel dat ik slecht ben – iets wat mijn vader me altijd vertelde – is niet helemaal weg. Maar omdat ik me ervan bewust ben, kan ik dat snel loslaten. Gelukkig heb ik hiervoor veel therapie gekregen.
Mijn jeugd heeft me overigens ook profijt gebracht: het heeft me sterker gemaakt en de band met mijn broers en zussen verstevigd. We houden veel rekening met elkaar. Tegelijkertijd is het een valkuil om constant bezig te zijn met het belang van de ander. Wanneer is het gezond om ruimte te geven aan jezelf en tegelijkertijd niet over een ander heen te lopen? Dat is soms best een uitdaging. Maar de winst is uiteindelijk wel dat we goed met elkaar omgaan. Vind maar eens een gezin van negen mensen waar iedereen goed met elkaar kan.”

Toch bleven vier kinderen jullie vader verdedigen; ze vonden het leven niet traumatisch, maar vooral het feit dat dit leven hen na jouw ontsnapping zo plotseling werd afgenomen.

“Klopt, maar dat was een momentopname. Aanvankelijk geloofden ze na hun bevrijding nog volledig in het verhaal en ik begrijp dat het traumatisch voelt als je daar ineens wordt weggehaald. Maar nadat ze van het leven buiten hebben geproefd, zijn ze van gedachten veranderd. Ze vinden het ook wel jammer dat naar buiten toe het beeld is blijven hangen dat we als broers en zussen tegenover elkaar staan, terwijl dat allang niet meer zo is.”

Rapportcijfer

Op de vraag welk rapportcijfer Israel zijn jeugd zou willen geven, volgt een genuanceerd antwoord. “Dat hangt heel erg van de periode af”, legt hij uit. “Mijn vader onderwees ons in allerlei vakken, dus we hebben thuis ook veel geleerd. Soms waren er rustige periodes en kon ik mezelf zijn. Zelfs het bedenken van het levensverhaal van een nieuwe geest die – volgens mijn vader – in mijn lichaam trad, vond ik weleens leuk om te doen. Toch weegt dat allemaal niet op tegen het geheel wat ons ontnomen is, zoals jezelf in de buitenwereld kunnen ontwikkelen. Nog los van alle nare dingen die er gebeurd zijn. Dus gemiddeld geef ik mijn jeugd een ruime onvoldoende.”

En je leven nu?

“Een 8,5. Ik ben tevreden met hoe het nu gaat.”

De vier afleveringen van ‘Klinkt als een sekte’ zijn vanaf 8 maart te zien op NPO Start. Vanaf 12 maart is de serie wekelijks te zien op NPO 3, de eerste aflevering is om 20.25 uur te zien. Bekijk hieronder de trailer.

• 

  ‘Het was één en al leugen en bedrog’: Geertje zat 18 jaar vast in sekte 'Gemeente Gods'

  Klik hier