Alains nieuwste boek, De prijs van vergeving, laat zich lezen als een even bevlogen als fijngevoelig pleidooi om bij gekwetstheid niet terug te slaan, maar de keten van wraak te doorbreken. “Ik heb empathie voor mensen die iets ernstigs hebben meegemaakt. Maar ik kon er niet onderuit dat vergeving een belangrijk thema is in de Bijbel”, blikt hij terug op het denkwerk dat na het horen van het kinderliedje ontstond. “Tegelijkertijd, als we daar te makkelijk over praten, kun je schade aanrichten. Als je een slachtoffer dwingt tot vergeving – bijvoorbeeld na seksueel misbruik – krijgt hij of zij een trap na. Dat creëert een onveilige wereld. Ik kan me niet voorstellen dat Jezus dát bedoelde toen Hij zei dat je mensen zevenmaal zeventigmaal moet vergeven.”

Wat bedoelde Jezus dan wel?

“Hij doelde in eerste instantie op het vergeven van de kleine fouten, bijvoorbeeld na gedoetjes in het gezin. Aartsbisschop Desmond Tutu zei dat als je je kleine vergevingsspier traint, je hopelijk ook kunt vergeven als er iets groots gebeurd is. De Bijbel is een boek van bevrijding; Jezus was uit op bevrijding, ook van slachtoffers. Want wie wraakzucht of woede vasthoudt, is nooit vrij van het verleden.”

Is berouw van de dader een voorwaarde om te kunnen vergeven?

“Dat helpt wel, maar het is niet noodzakelijk. Je hebt het recht de ander te vergeven, ook als iemand zelf geen sorry zegt. Voor je het weet, blijf jij er afhankelijk van of de ander wel of geen berouw heeft. Jezus zelf zegt aan het kruis: ‘Vergeef het hun, ze weten niet wat ze doen.’ Terwijl op datzelfde moment de soldaten geen berouw tonen, maar zijn kleren verdobbelen en Hem belachelijk maken.”

We liegen elkaar voor als we zeggen dat we oké zijn zoals we zijn

Je schrijft in je boek: “Het moet je gegeven worden om te kunnen vergeven.” Is vergeven een daad van genade?

“Absoluut. Genade is een doorgeefspel, zei de Kroatische theoloog Miroslav Volf. Met de genade die je van God ontvangt, speel je verder, zodat je het ook kunt uitdelen aan anderen. Denk aan de gelijkenis van de koning die zijn dienaren hun schulden kwijtscheldt, terwijl een van hen vervolgens weigert een ander diens schuld te vergeven en hem zelfs laat opsluiten. Hij geeft genade niet door, maar blokkeert die. Jezus’ boodschap is dus: als je zelf genade ontvangt, moet je die doorgeven.”

Dat is niet makkelijk voor iemand die misbruikt is, ook al heeft hij of zij zelf wel Gods genade ontvangen.

“Als je elke dag wordt teruggeworpen op misbruik uit het verleden, is het misschien te vroeg om te vergeven. Daar ben ik mild in. Vergeving is de ander en jezelf een vredige toekomst gunnen, ondanks wat de ander jou heeft aangedaan. Maar dan moeten daders wel hun leven beteren. Daders weten vaak zelf niet wat genade is. Als ik hun geluk gun, dan gun ik ze dat ze een helingsproces ondergaan en niet meer de fout ingaan.”

Knuffelgod

In zijn boek schuwt Alain Verheij niet om stil te staan bij ‘het kwaad in jezelf’. Hij is geen theoloog die de klassieke zondeleer bij het grofvuil zet. Best opmerkelijk in deze tijd waarin veel christenen vooral benadrukken te geloven in een liefdevolle God die van iedereen houdt zoals-ie is. “Ik ben inderdaad niet van een knuffelgod met een therapeutisch christendom”, knikt Alain. “Ja, Jezus was liefde, maar die liefde bracht Hij streng. Oók met donderpreken, een zweep en een geheven vinger. We liegen elkaar voor als we zeggen dat we oké zijn zoals we zijn. Nee, we hebben een transformatieproces nodig voordat we worden wie we zijn. Door Gods genade word je veranderd, zodat je zorgzame kant de overhand krijgt en je scherpe kantjes misschien inzetbaar zijn voor Gods koninkrijk. We zijn allemaal aan het aanrommelen.

Het was een tijdje minder hip om over zonde en kwaad te preken. Maar juist in deze tijd – met al die onbegrijpelijke oorlogen – moeten we het hebben over het kwaad. Als de meeste mensen deugen, snap ik niet waarom de democratische wereld nu zo veel ellende voortbrengt. In ieder mens zit een egoïst. Er zijn veel genadeloze mensen zoals de Bijbelse Lamech: wraakzuchtig en vol geldingsdrang.”

Er kan ook een klein Trumpje in mij wakker worden

“God kiest de kant van de kwetsbaren”, schrijf je. Maar stel dat ik zélf die ploert ben die andermans leven kapot heeft gemaakt. Waar moet ik dan heen met mijn schaamte en schuldgevoel?

“Daders doen drie dingen: ze ontkennen wat ze hebben gedaan, gaan in de tegenaanval en kruipen in de slachtofferrol. Dat ze hun podium niet willen opgeven, komt door de angst: als ik mijzelf blootgeef en mijn schuld toegeef, zal ik nooit meer geaccepteerd worden. Bij mensen werkt dat misschien zo, maar bij God niet. Bij God is die weg naar herstel en acceptatie er wél. We zeggen vaak dat Jezus zich ontfermde over de gemarginaliseerden. We denken dan aan slachtoffers van onrecht. Dat is zo, maar veel van die gemarginaliseerden waren ook daders. Denk aan de tollenaars, die geld inden voor de Romeinen en een deel achteroverdrukten. Zacheüs was zo’n smeerlap die met de bezetter samenwerkte. Jezus nodigde zichzelf uit om bij hém te eten in plaats van bijvoorbeeld bij ‘de vrijwilliger van het jaar’. Als Jezus daar over de drempel stapt, wordt Zacheüs door genade veranderd. Hij belooft direct beterschap en zelfs dat hij alles wat hij anderen ontnomen heeft, viervoudig zal terugbetalen. Hij is een radicaal ander mens geworden. Met dat viervoudig vergoeden van die schade zal hij nog jaren bezig zijn geweest. Dat is me een administratie! Er zullen zich steeds weer nieuwe slachtoffers gemeld hebben, vergelijkbaar met de toeslagenaffaire. Ik wil maar zeggen: goed daderschap vraagt om terugblikken, herstellen en schade compenseren. Dat is het doorgeefspel van de genade.”

In je nawoord schrijf je dat je vrouw en jij al elf jaar elke dag over het thema vergeving praten.

“Voor ons beiden is dit ons tweede huwelijk. We zijn allebei gescheiden en kennen dergelijke verhalen van anderen. Een echtscheiding zorgt ervoor dat ook de relaties met andere sociale contacten veranderen. Je verliest er vrienden door. Je wordt veroordeeld en oordeelt zelf. Je draagt pijn met je mee. En je vraagt je af: wat had ik anders kunnen doen? Daar hebben we het samen over. Maar ook over bekende mensen die worden beschuldigd van grensoverschrijdend gedrag. Dan vragen we ons af: bestaat die cancelcultuur waar iedereen het over heeft wel? Zogenaamd gecancelde mensen krijgen soms al heel snel weer een podium. Hoe zit dat? Moet daar niet meer tijd overheen gaan? Was er wel sprake van echt berouw?”

Je vertelt in je boek hoe in een eerdere relatie je partner vreemd is gegaan en hoe dat hatelijke fantasieën in je wakker riep en je een minder mooi mens heeft gemaakt.

“Als ik op een knop had kunnen drukken waardoor die man pijn had gekregen, had ik dat zeker gedaan. Inmiddels denk ik: ik hoop dat hij zo gelukkig mogelijk is. De tijd heelt wonden en bovendien heb ik een stabiele nieuwe liefde gevonden. Dat maakt het makkelijker om de ander geluk te gunnen. Die genade heeft geholpen om hem het beste te gunnen, ook al laat het verleden bij mij nog altijd een spoor achter.”

Maar wat nu als het minder mooi was afgelopen met jou?

“Als ik verslaafd was geraakt, in de schulden was beland en voor eeuwig beschadigd zou zijn, was vergeving inderdaad moeilijker geworden. Als je echt kapot bent van wat je is aangedaan – bijvoorbeeld als je verwaarloosd bent in je jeugd – dan zit je continu in die pijn. Dan is vergeven moeilijker. Jezus zegt dat je zeventig keer zevenmaal moet vergeven; Hij heeft recht van spreken. Maar ik moet dat niet van een ander verlangen. Waar het hier om gaat, is dat Jezus een belofte van bevrijding geeft – en niet zozeer een morele opdracht. Jezus zegt niet: ‘Jij, gedupeerde in je hoekje, moet heel snel iemand vergeven.’ Natuurlijk niet. Hij doet de belofte dat als het je lukt te vergeven, er dan bevrijding voor je is. De genade die je dán ervaart, is nog groter dan wat je aan vergeving hebt uitgedeeld. En als verzoening echt geen optie is, is vergeven misschien wel de oprechte hoop dat Gód de ander vergeeft.”

Heilige huisjes

Meer dan tien jaar timmert Alain inmiddels aan de weg. Hij kreeg bekendheid door als een uitgesproken enfant terrible op social media heilige huisjes omver te schoppen. Niet iedereen was daarvan even gecharmeerd. Tegelijkertijd bouwde hij een vaste lezerskring op door het schrijven van verschillende boeken en columns, essays en interviews voor media als Visie, opinieblad De Nieuwe Koers en dagblad Trouw. Daarnaast trekt hij als rondreizend voorganger door het land; elke zondagochtend gaat hij wel ergens voor.

Op social media zie ik een soms vlijmscherpe Alain. Je boek is fijngevoelig en pastoraal. Hoe zit dat?

“Ik hoor vaker dat mensen dat niet bij elkaar krijgen. Ik ben hard tegen mensen die actief mensen schade berokkenen. In Matteüs 23 houdt Jezus een tirade tegen de farizeeën. Ik kan je zeggen: Jezus is daar harder dan ik in mijn tweets. Waarom deed Hij dat? Omdat die farizeeën slachtoffers maakten onder de kwetsbare, goedgelovige en afhankelijke bevolking. Jezus’ liefde voor mensen uit zich in het geven van eten en het genezen van zieken, maar óók in zijn tirade tegen de farizeeën. Als ik zelf hard uit de hoek kom op internet, mik ik op politici die slachtoffers maken. Liefde is ook zeggen: kappen met die overheidssystemen die mensen kapotmaken. De meeste theologen hebben iets zachts over zich. Ik wil hardheid en zachtheid bij elkaar houden. Als je opkomt voor kwetsbaren, moet je ook een grote mond hebben tegen mensen die hen in de hoek drukken. Maar laat ik aan zelfreflectie doen: ik mik niet altijd goed. Ik heb een grote bek waar het nodig is, maar er kan ook een klein Trumpje in mij wakker worden en dan sla ik door.”

Ben je gevoelig voor de opgestoken duimpjes en hartjes op social media?

“Soms wel. Met felle schotschriften kreeg ik veel bekijks. Maar mensen worden het ook weleens zat als ik voor de zoveelste keer islamofobie aan de kaak stel. Daar verzet ik me al tien jaar tegen; inmiddels vinden mensen dat irritant. Het levert me niet altijd likes op. Integendeel, het maakt me eerder eenzaam. Misschien hoort die eenzaamheid ook wel bij profetisch spreken. De allereerste uitspraak van Johannes de Doper in de Bijbel is dat hij mensen ‘adderengebroed’ noemt. Dat zal hem niet in dank zijn afgenomen.”

In de podcast ‘De Pauscast’ noemde je arrogantie jouw grootste zonde.

“Het is soms aanmatigend dat ik anderen wijs op hun fouten. Als ik besef dat het kwaad ook in mijzelf zit, maakt me dat terughoudend. Ik wil niet dat mensen met mijn opmerkingen gestenigd worden, dat ze kapotgemaakt worden. Het gevaar van mensen die profetisch willen zijn, is dat ze denken dat ze beter zijn dan de ander. Ik hoor wel dat mensen me dat verwijten. Maar ik gooi niet met tomaten naar politici omdat ik hun plek wil overnemen. Ik zie het als mijn noodzakelijke profetische rol om het te benoemen als ik zie dat er slachtoffers worden gemaakt. Want dat kan niet. Dat is niet zoals God het wil.”

Heb je zelf weleens vergeving moeten vragen?

“Jazeker. Ik heb online wel berichten verwijderd. Ik kies er ook voor om als ik online een discussie bijna heb gewonnen, de ander niet schaakmat te zetten. Jaren geleden hoorde ik over een debat tussen een christen en een atheïst. De christen won het debat bijna, maar hij slachtte de atheïst niet af. Dat beeld zit sindsdien in mijn systeem. Zo wil ik ook zijn.”

Geleende zelfverzekerdheid

Alain lijkt met zijn trefzekere zinnen en welbespraaktheid een zelfverzekerde vent. Is hij dat ook echt? Als antwoord op deze vraag vertelt hij dat hij De prijs van vergeving tien jaar eerder niet had kunnen schrijven. Hij moest destijds een preek maken over de bede uit het Onze Vader: ‘Vergeef ons onze schulden, gelijk ook wij vergeven onze schuldenaren.’ “Ik vond toen dat ik niet genoeg wist om daarover te schrijven. Gelukkig opperde iemand tijdens de voorbereiding dat het ook over financiële schulden kon gaan. Dat was een mooie escape en de preek leidde uiteindelijk tot mijn vorige boek Geld en goed.”

Zijn nieuwste werk moest dan toch eindelijk over vergeving gaan, vond hij zelf. Ter voorbereiding las hij maandenlang boeken over vergeving, verzoening en oordeel. “Toen ik alles gelezen had, dacht ik: nú heb ik een verhaal. De zelfverzekerdheid die je bij me ziet, komt dus na jaren luisteren en lezen. Het is dus geleende zelfverzekerdheid: geleend van andere auteurs en van de tijd. De wijsheid in mijn boeken komt niet uit mijzelf. Dat ik zo veel wijsheid van anderen ontving, is genade.”

Gelaafd door deze wijsheid en genade gaat Alain de komende periode op tournee om met lezers in zaaltjes in het hele land in gesprek te gaan over vergeving. Opvallend is dat zijn theologische boeken verschijnen bij de algemene uitgeverij Atlas Contact. “Ik maak geen onderscheid tussen de kerkelijke en niet-kerkelijke wereld”, zegt hij. “Want Gods genade en zijn koninkrijk werken over beide heen. Ze passen allebei in Gods omhelzing en zijn plan. Mijn gebed is ‘Uw koninkrijk kome’. Ik hoop dat deze wereld steeds meer gaat lijken op hoe die in Gods dromen moet zijn geweest. Dat is mijn zendingsdrang. Mijn missie komt voort uit liefde voor de wereld.” Met een twinkeling in zijn ogen: “En uit een ongeneeslijke liefde voor Bijbelverhalen. Als je mij ’s nachts wakker maakt, kan ik je direct een Bijbelverhaal vertellen.”

• 

  Opzoek naar wijsheid in de Bijbel: 'Jezus toonde zijn wijsheid niet door debatwedstrijden te winnen'

  Klik hier