“U bent dicht bij de gebrokene van hart, mijn ziel verlangt naar U.” Het zijn woorden uit Psalm 34 (NBG51), die Jan bidt als het hem niet lukt zich te concentreren op zijn gebed. Dit meditatief bidden – dat hij leerde van de monastieke traditie – bracht hem zo veel, dat hij de christelijke meditatiegemeenschap en pioniersplek Op Adem startte. Hier komen mensen tot rust met gebed, meditatie en ademhalingsoefeningen.

Het is een plek die hij zelf miste tijdens zijn rouwproces. Hij vertelt erover in de oude consistorie van de Nieuwe Kerk Utrecht, een prachtig gebouw, midden in een woonwijk tussen statige huizen en hippe koffietentjes. Door de open ramen dringen af en toe stadsgeluiden van bestelbusjes of bakfietsen binnen. Jan gebruikt deze ruimte in de kerk soms voor gesprekken, vertelt hij met een stem die zo rustgevend is dat je er vanzelf al een beetje kalmer van wordt.

Het gebouw heeft nog een andere speciale betekenis voor hem. Op deze plek werd zijn vrouw elf jaar geleden gedoopt, en op diezelfde plaats voor in de kerk stond een paar maanden later haar kist. Aan de muur erboven hangt het kruis van Christus. “Als ik naar die plek kijk, ervaar ik mijn eigen pijn, maar ook een gevoel van diepe verbinding met God en dankbaarheid voor de opstanding van Jezus.” En dat terwijl hij vroeger niet had gedacht dat een kerk ooit zo’n bijzondere plek voor hem zou worden.

Na haar overlijden stortte ik helemaal in

Ben je gelovig opgevoed?

“We gingen als gezin wel naar de kerk, maar mijn jeugd was niet zo gemakkelijk. Mijn vader was psychisch ziek en ook verslaafd. Dat zorgde voor veel spanning in het gezin en onze kerkgang stopte op een gegeven moment. Mijn moeder is wel een gelovige vrouw; haar gebeden zijn de redding geweest voor mijn broertje, mijn zus en mij. Toch ben ik in mijn puberteit het geloof kwijtgeraakt – en dat heb ik pas veel later weer teruggevonden. Mijn vrouw Merel kende God nog niet toen wij elkaar ontmoetten. Zij heeft Hem tijdens haar ziekteproces gevonden en is toen ook gedoopt.”

Twee jaar nadat jullie een relatie hadden gekregen, werd ze ziek. Was het meteen duidelijk dat het ernstig was?

“Ja, ze had een vrij agressieve tumor die moeilijk te behandelen was. De kanker kwam na de eerste behandeling vrij snel terug en dat beloofde niet veel goeds. Merel was zelf arts, dus ze had genoeg kennis van zaken om te weten wat het verloop zou zijn. De laatste maanden van haar leven heb ik haar verzorgd; eerst in het ziekenhuis, daarna in het hospice. Na haar overlijden stortte ik helemaal in.”

Wat gebeurde er met je?

“Ik liep vast in rouw, depressiviteit en verdriet. Tijdens het ziekteproces kregen we al psychische hulp, maar ik was niet meer zo happig om in iets nieuws te stappen. Kijk, als je leven onder druk komt te staan, ervaar je ook wat je hebt meegekregen vanuit je opvoeding. Mijn gereedschapskist was niet zo vol, want mijn vader kon heel moeilijk omgaan met zijn psychische problemen en emoties. Ik heb zelf moeten leren mijn emoties een plek te geven. Alleen al mezelf kalmeren vond ik lastig.”

Hoe ging je daarmee aan de slag?

“Eerst met therapie, al merkte ik op een gegeven moment dat alleen praten niet genoeg is. De rouw zat in mijn lichaam; alles voelde zwaar aan. Logisch: als mens heb je niet alleen een geest, maar ook een lichaam en een ziel. Maar ik miste in de behandeling de aandacht voor die laatste twee aspecten. In die tijd dacht ik terug aan de begeleiding die mijn vrouw en ik kregen tijdens haar ziekteproces om stress en spanning te verminderen. Want als je ongeneeslijk ziek bent, kun je heel paniekerig worden. Een van de eerste dingen die we leerden, is hoe je jezelf gemakkelijk kunt kalmeren: door op je ademhaling te focussen.”

Een monnik op een wolk

De ademhalingsoefeningen helpen Jan om tot rust te komen. Hij gaat op zoek naar een plek waar hij die begeleiding kan combineren met het christelijk geloof. Omdat zo’n plek niet blijkt te bestaan, begint hij zijn eigen meditatiegemeenschap: Op Adem. Voor de cursussen maakt hij gebruik van zijn achtergrond in de hulpverlening en haalt hij inspiratie uit oude kloostertradities. Lachend: “Vroeger dacht ik altijd dat meditatie iets typisch oosters was, met een monnik in lotushouding op een wolk. Maar ik wist toen nog niet dat mediteren in het jodendom en het christendom ook veel voorkomt als een manier van gebed. Het is een onderdeel van de Lectio Divina, een traditionele manier van Bijbellezen. Je leest de woorden, overweegt ze, bidt en denkt er dan rustig over na. Veel mensen mediteren zonder dat ze het zelf doorhebben: het innerlijk laten rusten van de woorden van God is een vorm van meditatie.”

Sommige christenen zien meditatie en ademhalingsoefeningen als iets wat niet Bijbels is: ze associëren het met oosterse religies. Zegt de Bijbel eigenlijk iets over meditatie en ademhaling?

“Ik denk dat hier sprake is van begripsverwarring. Als christenen vinden we het gebed heel normaal. Mediteren is eigenlijk niets anders dan een vorm van gebed, waarbij je stil wordt voor God. Als je een Engelstalige Bijbel leest, vind je op diverse plekken het woord meditation – meditatie – terug. In het Nederlands is dat anders vertaald, in overpeinzen bijvoorbeeld.

Wat die ademhaling betreft: in het scheppingsverhaal in Genesis is het de neshama, de levensadem, van God die lichaam en ziel tot leven blaast. En in Johannes 20 blaast Jezus de ruach, de Geest, in de discipelen tot leven. Meteen vanaf het begin was er dus al aandacht voor de samenwerking tussen lichaam en geest.”

Hoe vertaal je dit praktisch naar het werk dat je nu doet?

“Van de week gaf ik bijvoorbeeld een driedaagse online masterclass over adem, meditatie en de Bijbel. Ik begin dan standaard met een simpele ademhalingsoefening, waarbij ik na een paar minuten al zie dat het een positieve verandering geeft bij een groot deel van de groep. Mensen zijn rustiger en meer ontspannen.”

Hoe ziet zo’n ademhalingsoefening eruit?

“Rustig inademen door je neus, en dan wat langzamer uitademen door je mond. In je borst zit de middenrifspier, het diafragma, die je gebruikt om te ademen. Als je gespannen bent, spant deze spier zich aan, zodat je hoog gaat ademen en daardoor meer energie krijgt. Als je ontspannen bent, ga je trager ademen en ontspant die spier zich ook. Met zo’n ademhalingsoefening communiceer je naar je lichaam dat alles oké is.

Veel mensen zijn in deze drukke wereld de hele dag bezig en zitten vaak onbewust hoog in hun ademhaling. Als ze ’s avonds thuis op de bank zitten, blijven ze vaak snel ademen en zit de spanning en stress van de dag nog steeds in hun lijf. Zelf merk ik dat concentratie tijdens stille tijd dan lastig is. Na dertig seconden ben ik alweer afgeleid van het Bijbelhoofdstuk. Dat kan gekmakend zijn. Eerst kalmeren en rustig ademen is veel effectiever.”

Heb je dan ook het gevoel dat God dichterbij komt?

“Het is een manier die voorbijgaat aan woorden die ik kan uitspreken. De priester Thomas Keating zei ooit dat God dichterbij komt dan je ademhaling. Dat vind ik een mooi beeld; dat God dichterbij is dan ik me kan voorstellen.”

Ademgebed

Jan komt bij Op Adem bijna iedere dag mensen tegen die zijn vastgelopen. Zeker in de Randstad is volgens hem het percentage mensen met veel stress of psychische klachten hoog. Velen zitten in een burn-out en zoeken naar een manier om de rust terug te krijgen. Hij probeert hen te helpen met ontspanningsoefeningen, gebed, meditatie en het ademgebed.

Wat is het ademgebed?

“Toen ik na het overlijden van Merel niet meer wist wat ik moest zeggen in een gebed, kon ik nog wel de naam van God ademen en me op Hem richten. Dat is een ademgebed; bijvoorbeeld een paar woorden uit een psalm op je adem in en uit laten gaan. Het is een soort mediteren, waar monniken ook gebruik van maken. Het mooie van zo’n gebed is dat het je lichamelijk bewust maakt en dat je je tegelijk afhankelijk weet van God. Voor mij is het heel belangrijk geworden.”

Op welk moment haal jij de meeste voldoening uit je werk?

“Als ik na afloop van een retraite of cursusavond mailtjes krijg van mensen die vertellen dat God mooie dingen in hun binnenwereld heeft gedaan. Of als ik tijdens zo’n dag in gebed ga en de Geest vraag in hen te werken. Zulke momenten heb je ook nodig als je op een pioniersplek zit, want er komt erg veel werk kijken bij het opzetten van zo’n plek als nieuwe gemeentevorm. Ik vind het mooi om te zien dat mensen lichter naar huis gaan en innerlijke genezing ervaren.”

Je hebt inmiddels een nieuwe partner. Wanneer heb je haar ontmoet?

“Ik kwam Inge tegen met oud en nieuw in 2019, bij wederzijdse vrienden. We hadden een klik en daar is een mooie relatie uit ontstaan. Ik had nooit gedacht dat ik weer een relatie zou krijgen, ook omdat Merel mijn grote liefde was. We hadden geen kinderen. Dat wilden we wel graag, maar door haar ziekte en chemotherapie kon ze geen kinderen meer krijgen. Ik dacht dat het misschien niet Gods bedoeling was dat ik ooit een gezin zou krijgen. Maar toen kwam ik Inge tegen. Ze is niet gelovig opgevoed, maar later in haar leven op zoek gegaan naar God. Daardoor zit ze misschien wat minder vast aan dogma’s en heeft ze soms een ander perspectief op zaken. Haar frisse blik op het geloof helpt mij ook weer. Samen hebben we twee jongetjes van 4 en 1. Een grote zegen.”

Zit daar zo’n gekke vent op een bankje met zijn ogen dicht

Wat vind je het meest bijzonder aan vader-zijn?

“Ik ben op mijn 40e voor het eerst vader geworden, dus ik ben al wat ouder. Maar het mooiste vind ik dat ik zelf ook weer mag spelen. Zelf een jongen zijn en met mijn jongens spelen, samen rennen. Lekker die telefoon wegleggen en gewoon van de dingen genieten waar je op dat moment mee bezig bent. Natuurlijk zijn er ook momenten waarop je ze achter het behang kunt plakken, maar over het algemeen geniet ik van elke seconde.”

Je helpt dagelijks mensen om rust te vinden. Wat doe je zelf om op adem te komen?

“Tijdens mijn werk kom ik meestal zelf ook tot rust. Daarnaast hebben Inge en ik een volkstuintje met een huis waar we veel zijn met de jongens. En ik houd van wandelen. De natuur geeft mij veel rust. Vroeger had ik in de ochtend vaak mijn stille tijd, maar dat is met de kinderen wel echt veranderd. Nu probeer ik die stille momenten te pakken op mijn werk of als ik tussendoor even ga lopen.”

Lachend: “Kijk, je moet je vrij voelen om rust te nemen. Soms ga ik op een rustige plek in de stad gewoon ergens op een bankje zitten en sluit ik mijn ogen om even te bidden of te mediteren. Het kost wel even wat oefening. In het begin vond ik het lastig omdat ik bang was voor opmerkingen van anderen. Zit daar zo’n gekke vent op een bankje met zijn ogen dicht, wat moeten ze daar wel niet van denken? Maar nu maakt dat me niets meer uit.”

Opadem.com

• 

  Op bomentocht met Wim Eikelboom: 'Een goed verhaal geeft een oude boom meerwaarde'

  Klik hier