De interesse in rituelen groeit in allerlei vakgebieden: van het onderwijs tot de politie, en van de bouw tot de zorg. Een beroemd voorbeeld is die van de Amerikaanse verpleegkundige Jonathan Bartels. In zijn hectische werk op de intensive care merkte hij dat er voor hem en zijn collega’s geen tijd was om het overlijden van patiënten te verwerken.

We duiken vaak heel snel van het een in het andere: hop, naar een nieuw huis, hop, naar een nieuwe baan

Daarom bedacht Bartels een kort en simpel ritueel, dat hij ‘The Pause’ noemde. Bij ieder sterfgeval krijgen IC-verpleegkundigen een ogenblik de tijd om stil te staan en afscheid te nemen van de persoon wiens leven ze even daarvoor nog zo hard probeerden te redden.

Het is een onderbreking van maar een paar minuten, zonder woorden, alleen maar stilte. Maar al snel kreeg Bartels idee wereldwijd navolging. Die pauze, van soms maar een paar minuten, bleek een cruciaal ritueel op een werkplek waar leven en dood zo dicht bij elkaar liggen.

Rituele mens

In 2020 stelden psychologen Christine Legare en Mark Nielsen dat we onszelf eigenlijk geen homo sapiens zouden moeten noemen. Homo ritualis is veel beter, schreven ze in een wetenschappelijk tijdschrift, ‘rituele mens’. We bestaan namelijk niet zonder rituelen, zagen zij: kleine of grote handelingen die rationeel gezien misschien ‘zinloos’ lijken, maar het leven juist zin geven.

Want of het nu je ochtendkoffie is, het vieren van een feestdag, of het afsluiten van een zware periode – het markeren van tijd en het stilstaan bij veranderingen is essentieel voor de mens. Wie gelovig is, weet hoe belangrijk rituelen zijn in religie. Maar ook in de geseculariseerde maatschappij blijkt de behoefte aan betekenisvolle momenten onverminderd groot.  

In de simpele en kleine handelingen zit vaak de meeste betekenis

Maar hoe zien die rituelen voor de moderne tijd er dan uit? Een groeiende groep mensen houdt zich beroepsmatig bezig met die vraag. Ze noemen zichzelf rituelenmakers, ritueelbegeleiders of ritueel ontwerpers. “In de jaren negentig was dit nog echt een nieuw vakgebied”, vertelt Marian Geurtsen, theologe en ritueelspecialist, aan de telefoon. Inmiddels kun je ruwweg twee types rituelenmakers onderscheiden. “Aan de ene kant zijn er mensen die werken voor een min of meer geseculariseerd publiek. Zij begeleiden en ontwerpen rituelen bij levensmomenten zoals uitvaarten, geboortes, huwelijken of andere ceremonies.”

De tekst gaat hieronder verder.

Daarnaast zijn er mensen die geïnteresseerd zijn in spiritualiteit en religie op een brede manier. “Met de secularisatie is veel sociale verbinding verdampt”, stelt ze, “en er is weinig anders voor in de plaats gekomen”. Deze rituelenmakers voelen zich minder of niet meer verwant met het christelijke geloof en kerkelijke rituelen, maar proberen een alternatieve spirituele invulling te vinden voor kalenderfeesten zoals kerstmis en Pasen.

Tussenperiode

Wat veel rituelenmakers bindt is het begrip ‘liminaliteit’, wat duidt op de periode tussen het oude en het nieuwe, vertelt Geurtsen. We duiken vaak heel snel (en te rationeel) van het een in het andere: hop, naar een nieuw huis, hop, naar een nieuwe baan. We zouden vaker kunnen erkennen dat dingen anders worden – mooier, lastiger, feestelijker, intenser of stiller – en dat verandering tijd kost.

Het helpt om daarbij minder te denken, en meer te doen. “We maken vaak onderscheid tussen lichaam en geest”, vertelt Geurtsen, “maar een mens is helemaal gelaagd – hoofd, hart, handen, je sociale omgeving”. Een goed ritueel werkt op al die vlakken, en helpt om die lagen te verbinden.

Ik weet ook niet wat ik geloof, maar een kaarsje aansteken voelt wel fijn

Een deel van de ritueelontwerpers heeft wortels in de christelijke traditie, en zoekt inderdaad naar nieuwe manieren om geloof ‘uit het hoofd’ te halen. Geurtsen is zelf een van hen. In haar eigen rituelen verwerkt ze vergeten christelijke gebruiken rond intense gebeurtenissen of gevoelens, van hevige migraine tot rouw om een jonggestorven kindje.

Verwerking vond vroeger veel meer plaats door dingen te doen. “Tegenwoordig is de protestantse trant zo dominant geworden dat geloof wordt geassocieerd met waarheden en overtuigingen”, signaleert ze. “Maar dat is maar een beperkte invalshoek op wat geloven allemaal nog meer kan zijn. Daarom is dat doen – waarin het niet gaat over wat je zeker weet – een dankbare invalshoek voor mensen die zeggen: ik weet ook niet wat ik geloof, maar een kaarsje aansteken voelt wel fijn.”

Verbinding

Eigenlijk zit in de simpele en kleine handelingen vaak de meeste betekenis, zegt Geurtsen. “De krachtigste rituelen zijn rituelen die je misschien niet eens als zodanig herkent”, vertelt ze. Samen aan tafel zitten om te eten, bijvoorbeeld. “Natuurlijk is een maaltijd functioneel. Maar het draait ook om ontmoeting, verhalen uitwisselen, verbinding voelen met elkaar.” En, misschien wel het belangrijkste: iedereen heeft er iets mee. “Een ritueel gaat pas echt werken als mensen zich erin herkennen.”

• 

  Ontspannen én winnen? Speel de online puzzels van Eva en win leuke prijzen!

  Een kopje koffie in de zon, onze nieuwste artikelen én een puzzel. Bij Eva weten we wat ontspanning is. Daarom publiceren we nu wekelijks nieuwe online puzzels.

  Klik hier