Tanja Jess: ‘De overgang is een fase van oogsten wat je hebt gezaaid’

Het was vooral mentaal, begint ze ons gesprek. “Ik voelde me opgefokt en werd meerdere keren per nacht wakker met een opgejaagd gevoel. Alsof ik op het vliegveld stond en erachter kwam dat ik mijn paspoort was vergeten. Dan ging ik liggen malen en al mijn to-dolijstjes af”, vertelt ze. “Mijn belastingaangifte was op tijd de deur uit, dat kon het niet zijn. Mijn rekeningen had ik keurig betaald. Met mijn kinderen was alles oké. Maar dat opgefokte gevoel bleef. Totdat ik me realiseerde: misschien heeft het iets met mijn hormonen te maken.”

In september vorig jaar kwam Tanja’s boek Kaarten op tafel uit. Broodnodig, volgens de inmiddels 58-jarige actrice. “Zelf kwam ik zo’n negen jaar geleden in de menopauze”, zegt ze. “Toen ik eind veertig was, stopte ik met de pil en sindsdien ben ik nooit meer ongesteld geworden. Ik dacht dat ik de overgang goed doorlopen had, maar toen begon het pas. Ik had geen last van opvliegers, maar wel van dat paniekerige gevoel. Het hield me uit mijn slaap.” In die tijd was er volgens Jess weinig informatie. “Hormoonsuppletie had een negatieve bijnaam, want daar kon je kanker van krijgen. Huisartsen schreven in eerste instantie synthetische hormonen voor, terwijl er ook veiligere, bio-identieke hormonen zijn.”

‘Ik zie mezelf niet als een uitgebluste, depressieve en uitgedroogde doos, integendeel'

Inmiddels is de richtlijn voor huisartsen aangepast en wordt er steeds opener over de overgang gesproken. Toch is er volgens de actrice nog altijd onvoldoende kennis. “Ik vind dat niet te verkroppen. Vrouwen krijgen aan de lopende band misdiagnoses en veel artsen zijn niet op de hoogte van de laatste ontwikkelingen. Tijdens de opleiding geneeskunde wordt er nauwelijks aandacht aan de overgang besteed. Voor mijn boek heb ik ruim veertig specialisten en ervaringsdeskundigen gesproken op het gebied van de peri- en postmenopauze. Het staat vol met nieuwe inzichten en concrete tips en adviezen om de overgang positief door te komen.”

Tanja wil onderwerpen als de overgang en menstruatie uit de taboesfeer halen. “Waarom zou je niet openlijk een tampon kunnen geven aan een andere vrouw, maar wel een aspirientje?” vraagt ze zich hardop af. “Er wordt zo krampachtig over gedaan. Alsof je je voor iets natuurlijks als een menstruatie hoort te schamen. Het wordt tijd dat dat verandert. Dat het bespreekbaar wordt, ook op het werk bijvoorbeeld. Dat je aan kunt geven: ik voel me niet lekker, want ik menstrueer. Of dat je tegen je leidinggevende kunt zeggen dat je last hebt van klachten door de overgang. Dat vrouwen serieus worden genomen en er eventueel aanpassingen mogelijk zijn op het werk.”

Je stoort je ook aan het beeld dat oudere vrouwen doorgaans niet meer sexy gevonden worden?

“Ik stoor me aan leeftijdsdiscriminatie in het algemeen. Ik denk dat mannen dat meemaken, maar vrouwen nog vele malen erger. Als vrouw mag je eigenlijk niet verouderen. Een vrouw in de overgang: dat beeld is niet bepaald aantrekkelijk. Ze is toch een beetje een verzuurde, lastige vrouw die geen zin meer heeft in seks. Die niet meer relevant is, omdat ze niet meer vruchtbaar is. Terwijl vrouwen van boven de veertig, vijftig en zestig nog midden in het leven staan en wel degelijk heel veel bij te dragen hebben. Ik probeer de beeldvorming van vrouwen in de overgang positief te beïnvloeden. Ik zie mezelf helemaal niet als een uitgebluste, depressieve en uitgedroogde doos. Integendeel. Actrice Jane Fonda – die zich ook inzet tegen leeftijdsdiscriminatie – heeft eens gezegd: als we vrouwen aanpraten dat ze na een bepaalde leeftijd oud en uitgeblust zijn, dan gaan we ons ook zo voelen. Je veroudert sneller als je dat beeld gelooft. En waarom moeten vrouwen überhaupt altijd maar sexy zijn?”

De overgang kan ook een moment zijn van zelfreflectie, van groei. Heb jij dat ook zo ervaren?

“Jazeker, het is een fase van oogsten wat je gezaaid hebt, van reflecteren, zingeven en van delen. Ik noem het ook weleens gekscherend de ‘fuck it-fase’… heerlijk! Geen masker meer opzetten, maar onbeschaamd eerlijk zijn. Dat past bij deze levensfase.”

‘Als vrouw mag je eigenlijk niet verouderen’

Verhuizing

Tanja Jess kent naast dé overgang verschillende andere overgangen in haar leven. Ze wordt in 1967 in West-Duitsland geboren en groeit samen met haar twee jaar oudere zus op in een veilig nest. Haar vader is hoogleraar en haar moeder beeldend kunstenaar. Als Tanja vijf jaar is, verhuist het gezin naar Nederland. “Mijn vader kreeg een baan aangeboden bij de TU in Eindhoven”, vertelt ze. “Ik herinner me dat ik de Nederlandse taal héél gek vond klinken. Vooral die gggg. Mensen denken vaak dat Duitsers de Nederlandse taal verstaan, maar dat is niet zo. Alle buitenlandse programma’s, series en films op de Duitse televisie worden nagesynchroniseerd. Ik had nog nooit Nederlands gehoord. Toch leerde ik het snel. Na een paar maanden op de kleuterschool sprak ik vloeiend Nederlands.”

Zo’n verhuizing naar een ander land lijkt me behoorlijk wennen. Wat herinner je je nog meer, behalve de taal?

“Ik was gelukkig nog jong en paste me snel aan. Toen ik de taal beter ging spreken, kreeg ik al snel vriendjes en vriendinnetjes. Al van jongs af aan wilde ik actrice worden. Ik voerde overal toneelstukjes op, thuis en op school. Ook verkleedpartijtjes vond ik heerlijk. Het acteren heeft er altijd ingezeten. Ik was niet bang om op een podium te staan. Als klein meisje wilde ik wel altijd lief gevonden worden. Ik was een pleaser. Eigenlijk ben ik dat nog steeds een beetje en dat is soms best een worsteling. Dan denk ik: maak ik me nou op mijn 58e nog steeds druk om wat anderen van me vinden?”

Op wat voor soort momenten merk je dat?

“Ik wil niet dat iemand me lastig, vervelend of moeilijk vindt. Ook niet als ik aan het werk ben. Ik vind het daardoor soms moeilijk om voor mezelf op te komen. Dan zeg ik tegen mezelf: Tan, neem nou eens ruimte voor jezelf in. Je mag echt weleens wat eisen. Maar dat vind ik dan lastig. Gelukkig is er in mijn vak veel veranderd de afgelopen jaren. Kijk bijvoorbeeld naar de intimiteitscoaches die acteurs en actrices tegenwoordig begeleiden tijdens vrijscènes. Daar ging vroeger ontzettend veel mis. Ik herinner me dat ik een keer een bedscène moest spelen in een film en er van me verwacht werd dat ik naakt op mijn tegenspeler ging zitten, die ook naakt was. Tot vlak voor de opnamen werd niet besproken hoe we dit zouden gaan doen. Met knikkende knieën zei ik toen: ‘Eh, mag ik iets vragen? Wat is nu precies de bedoeling? Ik neem toch niet aan dat jullie verwachten dat ik daadwerkelijk in mijn blote niksje op zijn blote niksje ga zitten? Het is geen pornofilm, toch?’ Op zo’n moment voelde ik me enorm preuts. Ik kwam maar héél voorzichtig voor mezelf op. In dit soort situaties is het nu, anno 2026, makkelijker om je grenzen aan te geven. Het lukt me steeds beter om op mijn strepen te staan.”

Moederschap

Als Tanja 33 is, ontmoet ze de 11,5 jaar jongere Charly. Hij past in eerste instantie niet in het plaatje dat ze voor ogen heeft wat betreft een nieuwe man in haar leven. “Het was meer tegen wil en dank dat we elke keer aan elkaar bleven plakken”, zegt ze lachend. “Ik had eerder een relatie gehad met iemand die jonger was dan ik en wilde dat écht niet meer.”

Waarom niet?

“Vooral vanwege dat ene zinnetje: ik ben hier nog niet klaar voor. Ik wist: mijn biologische klok tikt. Ik heb geen tijd meer om een beetje aan te rommelen met iemand die ik wel leuk vind. Charly was wel al heel volwassen. Hij trad al vanaf zijn 17e op met verschillende boybands. Zijn levensstijl raakte daardoor aan de mijne. Hij was vroegwijs, maar met zijn 22 jaar eigenlijk nog piepjong.”

Twee jaar later kregen jullie kinderen. Wat voor soort moeder ben jij?

“Ik ben minder beschermend en angstig dan ik dacht. Ik ben best relaxed, dat valt me 100% mee van mezelf. Mijn moeder is ook heel ontspannen, dus ik denk dat ik daar mazzel mee heb gehad. Je bent geneigd om te doen wat jou is geleerd. Dat je in je eigen ouders verandert op het moment dat je ouder wordt en kinderen krijgt. Mijn moeder en ik konden toen de kinderen klein waren op hetzelfde moment, in koor en met dezelfde toonhoogte zeggen: ‘Oh kijk, paardjes!’ Ik ben precies mijn moeder, dacht ik dan. In mijn geval is dat niet erg, omdat ik zo’n leuke moeder heb. Mensen die een moeilijker jeugd hebben gehad, zijn geneigd om dat lastige verhaal te herhalen. Dan is het heel hard vechten tegen de impulsen die je als eerste voelt.”

De tekst gaat hieronder verder.

• Evi Hanssen viert de overgang: ‘Ik verander steeds meer in mezelf’

  Klik hier

In eerdere interviews heeft je man verteld dat hij een onveilige jeugd heeft gehad. Merk je dat aan hem?

“Ja, voor hem is het inderdaad harder vechten dan voor mij. Daar hebben we veel gesprekken over gevoerd. Met name over de bevestiging die hij vaak nodig heeft. Wij zijn zó anders opgevoed. Hij komt uit een conservatief gezin, dat van mij was vrijgevochten. In zijn gezin zijn er traditionele rollenpatronen en opvattingen over wat een meisje en een jongen horen te doen in huis. Hij heeft een autoritaire opvoeding gehad. Terwijl ik bewust antiautoritair ben opgevoed door mijn ouders. Ze hebben zelfs in Duitsland een antiautoritaire kleuterschool opgericht. Mijn ouders waren heel activistisch.”

Bijzonder dat jullie ondanks die verschillen al 25 jaar samen zijn.

“Dat heeft ook best wat werk gekost. Het is niet altijd even makkelijk geweest. We praten veel samen. De grootste uitdaging was samen de kinderen opvoeden.”

Waar hadden jullie discussies over qua opvoeding?

“Ons morele kompas is hetzelfde. We wilden ook hetzelfde. Daarin zaten we op één lijn. Alleen: de weg ernaartoe. Hoe pak je dat aan? Hoe los je dingen op in de praktijk? Hij doet dat autoritairder dan ik. Ik ga meer in gesprek. Het is een ongoing proces om elkaar daarin te vinden.”

Jullie zijn open over jullie relatietherapie. Wat doen jullie nu anders dan daarvoor?

“Wij hebben vanaf het begin van onze relatie om de zoveel jaar relatietherapie gehad. Het was dus niet één keer, waarna er wezenlijk iets veranderde. Voor ons is relatietherapie een soort apk-keuring waarin je voornamelijk leert om productief te communiceren. Dat je dingen met elkaar kunt uitonderhandelen zonder dat het hoeft te escaleren. Dat je elkaar verstaat. Een therapeut is vaak een soort tolk of vertaler. Als partners ben je geneigd dingen voor elkaar in te vullen. Of om iets persoonlijk op te vatten, terwijl dat misschien helemaal niet zo bedoeld is. ‘Wacht even’, zegt zo’n therapeut dan. ‘Volgens mij bedoelt hij of zij dit of dat.’ Daarbij krijg je in therapie concrete handvatten en tools. Hoe je kunt de-escaleren door middel van een code of time-out, bijvoorbeeld.”

‘Voor ons is relatietherapie een soort apk-keuring’

Transitie

De dochter van Tanja wordt als jongen geboren. In haar puberteit krijgt ze te maken met genderdysforie: een diep gevoel van onvrede en onbehagen omdat het biologische geslacht waarmee ze geboren is niet overeenkomt met wat ze vanbinnen ervaart. Ze voelt zich een meisje. 

Hoe is dat voor jou als moeder, om je dochter met die worsteling te zien?

“Dat is moeilijk. Je wilt als ouders dat je kind een voorspoedig leven heeft. Dat ze gelukkig zijn zonder al te veel obstakels. Maar de realiteit is dat je van tevoren niet kunt voorspellen wat er op het pad van jou of je kind gaat komen. Het is niet makkelijk om in deze tijd transgender te zijn. Ik denk dat genderdiversiteit iets heel moois is, maar het wordt nog niet goed geaccepteerd in onze maatschappij. Dat brengt voor onze dochter veel obstakels met zich mee en ook gevaren.”

Hebben jullie daar samen gesprekken over?

“Zeker. Ze bespreekt natuurlijk lang niet alles met mij, maar er is altijd een bepaald bewustzijn. Een bepaald soort angst voor afwijzing. Sommige mensen denken dat transgender personen een soort epidemie zijn. ‘Waar komen ze opeens allemaal vandaan?’ wordt er dan gezegd. En opmerkingen als: ‘Wat een onzin, ze moeten gewoon naar een goede psycholoog.’ Punt is natuurlijk dat transgender mensen er altijd geweest zijn. Ze zaten alleen vaak een leven lang in de kast.”

‘Het geweld tegen met name transvrouwen maakt me bang’

Wat doen zulke opmerkingen met jou als moeder?

“Dat frustreert me enorm. Het geweld tegen met name transvrouwen maakt me ook bang. Mijn dochter gaat gewoon in een jurk de straat op. Dat gaat gelukkig goed. Ze is geen uitgaanstype. Als ze dat wel was geweest, dan had ik mijn hart vastgehouden. Laatst heeft ze ook de VS bezocht. Trump voert een hetze tegen de transcommunity. Ze worden gedemoniseerd. Dan moet ik toch wel even slikken.”

Bid je op dat soort momenten? Is er een geloof waarop je kunt teruggrijpen?

“Ik geloof dat we allemaal uit energieën bestaan en dat we met elkaar verbonden zijn. Maar geloven in God vind ik lastig. Echt geloven in iets doe ik pas als ik het met eigen ogen heb gezien. Of als het wetenschappelijk bewezen is. Ik heb er vrede mee dat we niet alles weten, maar ik hou alles voor mogelijk. Ik heb met name vertrouwen in mijn dochter. Ze is een prachtig mens en ze is sterk. Ze zal deze overgang goed doorkomen. Net zoals ik de mijne.”

Tekst: Nathalie de Graaf
Beeld: Elisabeth Ismail
Visagie: By Raquel
Styling: Brigitte Kramer