Boven in het fort staat een schommelstoel. Wanneer ik er aan het einde van de middag ga zitten, is het uitzicht adembenemend. De zon zakt langzaam achter de horizon en boven mijn hoofd zweeft een ooievaar richting zijn nest. Soms maakt hij nog wat rondjes op een thermiekbel in de lucht.

Stuur je zorgen op reis,
laat ze dwalen in de lucht.
Ga zitten tot de zon zakt
en slaak een diepe zucht.

Op adem komen – het is verleidelijk om te denken dat dit voorbehouden is aan zulke ideale omstandigheden als deze. Het leven doet zich aan je voor zoals het zou moeten zijn. Maar de volgende dag gaat de wekker weer en je to-dolijst doet niet aan adempauzes.

Steeds meer mensen raken gevangen in de ratrace van de hypernerveuze samenleving, volgens het recente onderzoek Op de rem! van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. Eén op de drie jongeren ervaart veel stress en druk. Meiden vallen vaker uit dan ooit en ook jongens ontkomen er niet aan. De helft van de volwassenen krijgt te maken met psychische problemen doordat betekenis, spel en ademruimte langzaam verdwijnen. Vertraging, verbinding en lege tijd zijn essentieel om weer op adem te komen, concluderen de onderzoekers.

Even een kleine oefening tussendoor. Kun jij twee minuten opkijken van dit artikel en even uit het raam staren? Deze mijmertijd is essentiële ademruimte voor je brein.

Anker op zee

Wist je dat we gemiddeld ruim 20.000 keer per dag ademen, meestal zonder het te merken? Met iedere ademhaling nemen we zuurstof op, een stof die onmisbaar is voor elke cel in ons lichaam. Zuurstof wordt in de longen opgenomen en door je spieren en organen gebruikt om energie vrij te maken. Tegelijkertijd voeren we via de uitademing koolstofdioxide af, een afvalproduct van dat proces. Ademhaling is een voortdurend proces van uitwisseling en zuivering van ons systeem.

Daarnaast heeft de adem direct invloed op ons zenuwstelsel. Rustig en diep ademen zet het parasympathische zenuwstelsel in werking, dat zorgt voor ontspanning, herstel en vertraging. Het hartritme daalt, de spierspanning neemt af en het lichaam krijgt het signaal dat het veilig is. Daarmee is ademhaling dus ook een regulatiemechanisme. Elke bewuste ademteug helpt het lichaam om spanning los te laten. In een samenleving vol versnelling en prikkels is de adem als het ware een anker op zee.

Cultuur van alertheid

Veel mensen zijn zich niet bewust van hun ademhaling. Persoonlijk hield ik mijn leven heel lang vol in een hoge snelheid. Voor mij leverde dat geen problemen op – dacht ik. Van de ene op de andere dag kreeg ik als dertiger uitval in armen en benen. Ik had mijn lichaam totaal geen herstelruimte gegund!

Wist je dat je in rust ongeveer zes keer per minuut ademhaalt? En in actieve toestand ruim twintig keer? In de westerse wereld zit de ademhaling bij veel mensen hoog in de borst in plaats van in de buik. Waar een ontspannen mens van nature laag en ritmisch ademt, zetten veel mensen hun adem hoog vast. Borstademhaling past bij een cultuur van alertheid: schouders omhoog, borst vooruit, altijd klaar om te reageren. De adem wordt korter, oppervlakkiger en verliest zijn herstellende werking.

Buikademhaling zit anders in elkaar; het vraagt om ontspanning en overgave. Het middenrif komt in beweging en activeert rust en herstel. In veel niet-westerse tradities – maar ook bij jonge kinderen – is deze adem vanzelfsprekend. De adem is een spiegel van ons leven. Borstademhaling hoort bij doen en doorgaan, buikademhaling bij zijn en ontvangen.

Wat als je tussen je bezigheden wat vrije ruimte laat?

Nog een oefening. Leg een hand op je buik en borst. Waar is jouw ademhaling voelbaar?

Hoe je ook ademt op dit moment, ontvang het als een heilig cadeau. In de Bijbelse context werd je geboetseerd uit klei en tot leven gebracht door de ruach van de Allerhoogste. Door de adem van God wordt het leven je steeds weer geschonken en zelfs nog meer: “Het is de adem van de Ontzagwekkende die inzicht brengt”, zegt Job (Job 32:8). Leven en inzicht, twintigduizend keer per dag! Tegelijkertijd maak je hierdoor deel uit van het grote verhaal van het leven. Zonder adem ben je slechts een lemen pop, maar mét adem kun je inspiratie en bezieling in de wereld brengen. Het grote verhaal ademt door de wereld en geeft alles een andere kleur.

Het lege vierkant

Hoe werkt dit nu in de praktijk? Bijna iedereen wil meer adem in zijn dag, maar het vergt een ijzeren discipline om de ruimte ook daadwerkelijk te nemen. Bovendien kun je dit niet alleen. In het rapport van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving wordt dat ook als een groot probleem gezien: we proberen het collectieve probleem van de versnelling individueel op te lossen en dat is bijna ondoenlijk. Niet voor niets zoeken bijvoorbeeld kloosterlingen elkaar op om samen leefregels voor rust te beoefenen. Samen lukt meer dan alleen. Benedictus gaf zelfs richtlijnen voor de architectuur van kloosters: door de kloosters te bouwen rondom een leeg vierkant, ontstaat er vanzelf ademruimte. Zeven keer per dag lopen de monniken langs dit lege vierkant om op weg te gaan naar een viering of activiteit. Dat moeten ze doen met rustige tred. Het lege vierkant vertraagt en je hoeft er niets. Zelf probeer ik minimaal drie keer per dag een leeg vierkant in mijn dag te plannen – je zou het een blokje om kunnen noemen.

Ademruimte betekent ook dat je rondom je bezigheden tussentijd inplant. Vaak jakker je van hot naar her, maar wat als je tussen je bezigheden wat vrije ruimte laat? Ik schrijf dit artikel ook niet tegen de randen van dit vel aan, want dan wordt het onleesbaar. Toch richten we onze eigen dagen vaak wel zo in.

Pasgeboren haasje

Ruimte is een medicijn voor vele kwalen. De Duitse schrijver Bernhard Schlink zegt in een van zijn boeken dat wie zich kan verliezen in de ruimte van het lege land, ook verliest wat hem doet lijden. Een prachtige zin, waarvan ik me heel bewust werd toen ik zelf als herenboer op een akkerland ging werken. Als ik een probleem heb, helpt een wandeling over de velden meer dan welke remedie dan ook. Misschien komt het doordat alles daar op zijn eigen ritme leeft en beweegt. Alles wat ademt, looft de Heer, zingt het in de psalmen. Zodra ik op het land loop, hoor ik mijn hart weer zachtjes zingen. Ik adem daar niet alleen, maar alles ademt met mij op zijn eigen tijd. Soms vind ik een pasgeboren haasje onder de sla, een andere keer vliegt er een zwaan over. Alleen al de gedachte aan deze mooie dingen kalmeert mijn zenuwstelsel.

Zo wordt ademhaling een oefenplaats van luisteren en liefhebben

Ook het feit dat alles zijn eigen seizoen kent, is geruststellend. De lente is als de inademing: alles is nieuw en vangt aan. De zomer is als het ontvangen en gebruiken van de adem: je leeft ten volle. De herfst is het loslaten van de adem en de winter is de verstilling voordat alles weer opnieuw begint. Daar, in de buitenlucht, resoneer ik met de schepping. Resoneren betekent letterlijk: meetrillen. Je stemt af op een ritme dat groter is dan jezelf. Ademhaling speelt hierin een belangrijke rol, omdat dit een ritmisch proces van je lichaam is.

Bij stress raakt dit ritmische systeem verstoord. Wij kregen ermee te maken in ons gezin toen mijn man hartritme­stoornissen kreeg. Na een aantal operaties kreeg hij ook ademtherapie. Dat laatste bleek de sleutel naar werkelijk herstel.

Een vorm van aanbidden

In bredere zin gaat resoneren met je adem ook over verbondenheid. Wie zijn adem volgt, stemt zich af op het natuurlijke ritme van leven: ontvangen en loslaten, in- en uitademen. De adem nodigt uit om niet harder te trillen dan het leven aankan, maar mee te bewegen met wat er is. Zo wordt ademhaling een oefenplaats van luisteren en liefhebben. Je adem vertelt je namelijk precies hoe het met je is. Bovendien verbindt je adem ook lichaam, ziel en geest met elkaar. Ten diepste is alles ontstaan vanuit de adem van God. Deze ruach houdt je in leven, geeft je inzicht en kalmeert of activeert je emoties.

Zelf ervaar ik ademen steeds vaker als een vorm van aanbidden, want het beantwoordt aan het doel waartoe we gemaakt zijn: in levende relatie zijn met God, de ander en onszelf. Ademen is een teken van echtheid. Waar je bezielde adem ervaart, komt vreugde en verwondering om de hoek kijken. Dan doe ik de dingen niet langer alleen op wilskracht, maar ook op ademkracht. Opeens lijken taken me een stuk minder ingewikkeld. Het bijzondere is dat deze ademkracht verborgen zit in piepkleine momenten. Een klein levend vergeet-mij-nietje. De lach van een kind. Het uitbundig zingen van de man naast me in de kerk, waar ik even in kan rusten als ik zelf geen klanken vind. De uitgestoken hand van een oudere vrouw. De vleugelslag van zwanen. Jij die dit artikel leest – misschien wel tot het einde. Je gaf er aandacht aan. Adem nog maar een keer diep in en uit en kom in gedachten even naast me zitten op de schommelstoel met het uitzicht.

Je bent gemaakt voor het gras,
voor de ooievaars en zwanen.
Keer maar terug naar wat ooit was,
laat je denken maar verdwalen.

Stuur je zorgen op reis,
laat ze dwalen in de lucht.
Ga zitten op de schommelstoel
en slaak een diepe zucht.

Je bent hiervoor gemaakt
zo één met de natuur.
Hier hoef je niet te streven,
hervind je vroeger vuur.

Voel maar… de wind
en waai maar even mee, al is het in gedachten, in verbeelding,
in je dromen.

Stuur je zorgen op reis,
laat ze dwalen in de lucht.
Vind hier vaste grond
en slaak een diepe zucht.

• 

  Ademcoach Jan Verduijn: 'Ik kon niet meer bidden, alleen nog de naam van God ademen'

  Klik hier