Stel je voor: je gaat op reis en loopt bij aankomst op Schiphol richting de douane. De marechaussee controleert zoals gebruikelijk jouw paspoort, en je wacht tot je door mag lopen. Maar plotseling gaan alle alarmbellen af. Er blijkt een gevangenisstraf open te staan op jouw naam, en die mag je nu gaan uitzitten. Jij bent je van geen kwaad bewust.

Wat blijkt? Iemand anders heeft een misdrijf gepleegd, maar ontspringt de dans door identiteitsfraude te plegen met jouw gegevens.

Allang bekend

Zoiets kan toch niet zomaar in Nederland gebeuren? Dus wel. Jaarlijks zijn tientallen mensen slachtoffer van identiteitsfraude, waardoor er ten onrechte vonnissen en boetes op hun naam komen te staan.

Dit maakt levens kapot

EO-journalisten Rianne van der Linden en Arjan van der Linden (geen familie) namen de aanpak van het ministerie van Justitie en Veiligheid onder de loep om te achterhalen hoe het kan dat mensen in de cel belanden die daar helemaal niet horen. “Het stuitende is”, zegt Rianne, “dat dit op het ministerie meer dan tien jaar lang bekend was, maar al die tijd niet is opgelost.”

Achthonderd vonnissen

Hun onderzoek startte bij de uitgave van een rapport van de Algemene Rekenkamer, vertelt ze. De Rekenkamer controleert jaarlijks de Nederlandse ministeries en brengt verslag uit in een uitgebreid rapport. Daarin lazen Rianne en Arjan dat er, onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van Justitie en Veiligheid, meer dan achthonderd vonnissen op naam van de verkeerde mensen zijn terechtgekomen.

Wiet in zijn kofferbak

Hoe kan zoiets gebeuren? Rianne geeft het voorbeeld van twee broers: Erik en Dave. “In 2007 wordt Erik aangehouden met een lading wiet in zijn kofferbak. Hij heeft geen identiteitsbewijs op zak en vertelt aan de politie dat hij niet Erik, maar zijn broer Dave is. De politie neemt hem mee naar het bureau, maar enige vorm van identificatie vindt daar niet plaats. Hij mag naar huis, maar wordt maanden later veroordeeld. Niet hij draait de bak in, maar zijn broer Dave.

Erik betuigt alsnog spijt en vertelt aan justitie dat de verkeerde persoon vastzit. Uiteindelijk duurt het een maand voordat Dave weer op vrije voeten komt.”

‘Geen manier’

“Want”, legt Rianne uit, “een rechter kan niet zomaar oordelen dat iemand weer vrijkomt. Er zijn namelijk ook criminelen die andere mensen voor zich laten zitten, dus een zaak moet grondig worden bekeken. Daarnaast was er geen manier voor Dave om te laten weten dat hij niet de juiste persoon was. Zijn rechtszaak was al geweest en hij moest dus de cel in.”

In het geval van deze broers werd uiteindelijk snel duidelijk dat niet Dave maar Erik de schuldige was. Maar Rianne vertelt dat er ook voorbeelden zijn van mensen die jarenlang niet weten dat ze onterecht een strafblad hebben. “Een man kreeg bericht dat zijn uitkering plots werd stopgezet: hij zou op datzelfde moment in de gevangenis zitten, terwijl dat helemaal niet zo was.

Wat bleek? Er zat een man op zíjn naam in de cel. Een zedendelinquent. Als die uitkering niet was stopgezet kon de crimineel na zijn vrijlating gewoon weer een Verklaring Omtrent het Gedrag aanvragen – op andermans naam dus – en had hij dan ook geen strafblad gekregen. Zo zie je dat identiteitsfraude ook gevaarlijk kan zijn voor de samenleving als geheel.”

• 

  Download gratis de nieuwe Visie-app en lees Visie waar en wanneer je wilt!

  Download gratis de nieuwe Visie-app en lees Visie waar en wanneer je wilt!

Ontslag

“Het maakt levens kapot”, antwoordt Rianne op de vraag wat het met iemand doet als hij of zij onterecht in een strafrechtelijke zaak belandt. Ze vertelt over Boudewijn, een man wiens paspoortgegevens gestolen waren. Met zijn naam en gezicht werden panden gehuurd waarin de politie uiteindelijk een grote wietteelt vond. “Alleen al het feit dat hij in dat onderzoek voorkwam, bracht hem tot het besluit ontslag te nemen. Hij zou toch wel ontslagen worden als de zaak aan het licht kwam, redeneerde hij.”

Omdat de zaak maanden in beslag nam, twijfelden zijn vriendin en zijn vader op den duur aan hem: zou Boudewijn het dan toch gewoon gedaan hebben? “En dan torn je aan de integriteit van een persoon. Dat was heel zwaar voor hem.”

Dicht op de problematiek

In de podcast proberen Rianne en Arjan mensen te spreken die dicht op de problematiek zitten, zoals ambtenaren, verantwoordelijken en slachtoffers. Want identiteitsfraude was geen onbekend probleem: ambtenaren wisten van de fouten af. “Het was ingewikkeld om in gesprek te gaan met mensen in de bestuurlijke top, zij zwegen er het liefst over. Maar gelukkig waren er genoeg ambtenaren die er wél over wilden praten.”

Het verkeerde oordeel is te beluisteren via de gebruikelijke podcast­apps.

• 

  Een dag én nacht bushcraften met Siegurd: 'Hoe extremer de natuur, hoe liever ik buiten ben!'

  Klik hier