‘Doe je voorzichtig?’ Zo krijgen we onze straten veilig voor vrouwen

Afgelopen zomer werd Nederland opgeschrikt door de moord op de 17-jarige Lisa. Ze was een avond gaan stappen en fietste ’s nachts van Amsterdam naar haar woonplaats Abcoude. Rond 03.30 uur kwam ze door geweld om het leven. Schrijver en activiste Nienke ’s Gravemade verwoordde een dag later op Instagram wat waarschijnlijk veel Nederlanders als eerste dachten: ‘Waarom ging ze niet in de taxi met haar vrienden? Is het wel slim om alleen op de fiets te stappen?’ Maar in hetzelfde bericht schrijft ze: ‘Hoe durf ik haar medeplichtig te maken? Waar halen wij als maatschappij het gore lef vandaan om meisjes en vrouwen almaar medeplichtig te maken aan hun eigen rampspoed, hun eigen trauma, hun eigen dood. (…) De straten zijn van priemende ogen, sissende tongen en losse handen. Het donker geeft ons nog meer restricties, beperkingen en onvrijheid.’

Intimidatie op straat

De moord op Lisa maakte veel los. Het leidde onder meer tot de beweging ‘Wij eisen de nacht op’, waarmee met billboards en demonstraties in het hele land aandacht wordt gevraagd voor de veiligheid van vrouwen. Want dat vrouwonveiligheid op straat een groot maatschappelijk probleem is, is wel duidelijk. Alleen al tijdens die demonstraties kwamen – ironisch genoeg – allerlei meldingen van straatintimidatie door mannen. Vraag aan een willekeurige vrouw of ze weleens is geïntimideerd op straat, en de kans is aanzienlijk dat ze wel een ervaring kan delen. Nageroepen of nagefloten worden, kwetsende of seksueel getinte opmerkingen naar je hoofd krijgen of zelfs achtervolgd worden is helaas aan de orde van de dag.

Vrouwen voelen zich in de buitenruimte twee keer zo vaak onveilig als hun mannelijke leeftijdsgenoten, blijkt uit de Veiligheidsmonitor van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Met name op stations, in het openbaar vervoer, in parken en uitgaansgelegenheden voelen vrouwen zich onveilig, ontdekte onderzoeksprogramma Pointer. Vrouwen zijn in het donker dan ook veel meer op hun hoede dan mannen. Onderzoekers van de Amerikaanse Brigham Young-universiteit volgden oogbewegingen en zagen dat vrouwen op straat veel meer om zich heen kijken, terwijl mannen vooral recht voor zich uit kijken.

Tekst gaat hieronder verder.

• Waarom overbescherming je kinderen juist kwetsbaarder maakt. ‘Onze kinderen hebben sterke rolmodellen nodig’

  Klik hier

Weinig aangifte

Je onveilig voelen hoeft overigens niet te betekenen dat je ook daadwerkelijk onveilig bent – je kunt ook angstig zijn om het idéé dat er iets kan gebeuren. Dat wordt ook wel de fear-victimization paradox genoemd: de mate van angst bij jonge vrouwen komt niet overeen met de relatief lage officiële statistieken van slachtofferschap. Maar, wordt daartegen ingebracht, er is een groot ‘dark number’ – niet-geregistreerde criminaliteit – als het gaat om aanranding en seksuele intimidatie. Vrouwen doen weinig aangifte van incidenten, omdat dat niet als effectief wordt ervaren en omdat seksistisch gedrag nu eenmaal breed genormaliseerd is in de maatschappij. Krijg je een schunnige grap naar je hoofd geslingerd of raakt iemand op straat je opzettelijk aan, dan stap je waarschijnlijk niet zo snel naar de politie.

Daar komt bij dat veel vrouwen gevaarlijke situaties bewust vermijden. Uit recente CBS-cijfers blijkt dat bijna de helft van de meisjes en vrouwen tussen de 15 en 25 jaar omloopt of omfietst, om plekken te ontlopen die zij als onveilig zien. Dat gebeurt vaker in de stad dan daarbuiten. Meer dan 40 procent van de vrouwen past gedrag aan op straat om niet geïntimideerd te worden: ze vermijden oogcontact, lopen weg bij bepaalde groepen of doen alsof ze met iemand bellen. In het bovengenoemde onderzoek van Pointer zegt een op de vijf vrouwen een (licht) wapen te dragen, zoals pepperspray of sleutels tussen de knokkels.

Man’s world

Hoe komt het dat vrouwen zich vaak onveilig voelen op straat? Krista Schram doet als associate lector bij Hogeschool Inholland in Rotterdam praktijkonderzoek naar de manier waarop burgers de veiligheid en veiligheidszorg ervaren. Volgens haar speelt de ‘reference man’ een rol: de publieke ruimte is vaak ontworpen door mannen, naar de behoeften van mannen. Wijken zijn vaak ontworpen in de tijd dat vrouwen nog nauwelijks buitenshuis werkten – ze waren thuis bij het gezin. Of vrouwen zich prettig en veilig voelden onderweg naar hun werk was dus niet aan de orde. En nog altijd zijn het vooral mannen die nadenken over stadsplanning: 84 procent van de projectontwikkelaars en 76 procent van de stedenbouwkundigen en architecten is man, blijkt uit onderzoek van internationaal vastgoedbedrijf Savills.

Schram neemt publieke parken als voorbeeld. Tegen dagblad Trouw zegt ze: ‘Parken hebben doorgaans voorzieningen die vooral jonge mannen aanspreken, zoals skateparken en basketbalveldjes. Dat is een zichzelf versterkend effect, want daardoor komen er ook vooral jonge mannen naartoe, waardoor vrouwen zich er sneller onveilig voelen.’

Mannen hebben geen idee hoe het is om steeds een koptelefoon op te zetten en naar beneden te kijken

Geen after-work wandeling

Conceptontwikkelaar Jeroen Maters bedacht het Singelpark in Leiden – een park langs de singels van zo’n zes kilometer – en ontving daar een koninklijke onderscheiding voor. Maar hij kwam erachter dat dit park helemaal niet zo vrouwvriendelijk is. Op zijn LinkedInpagina schrijft hij: ‘Een vrouw vertelde me dat ze het rondje Singelpark ’s avonds alleen samen met haar man durft te lopen, omdat er te veel donkere plekken zijn in het park. Terwijl we weten dat doordeweeks de meeste wandelaars hun rondje Singelpark na werktijd doen. In de winter is het Singelpark daarmee vanaf een uurtje of vijf off-limits voor veel vrouwen.’

Ook hij ziet dat het probleem is dat mannen ‘eigenlijk geen idéé hebben hoe het werkelijk is voor vrouwen’, zo schrijft hij. ‘Om telkens afspraken te moeten maken om samen naar huis te fietsen, of een taxi te betalen, om omwegen te nemen om onveilige plekken te vermijden, om steeds een koptelefoon op te zetten en naar beneden te kijken, om je sleutelbos tussen je vingers te klemmen.’

Ontwerp voor vrouwen

Daar moet verandering in komen, klinkt het steeds vaker in het publieke debat. Al in maart 2025 – vóór de moord op Lisa – besloot de Amsterdamse gemeenteraad om de (ervaren) veiligheid van vrouwen en meisjes mee te nemen bij de inrichting van de openbare ruimte. Op andere plekken in Europa wordt al langer geprobeerd om de openbare ruimte vrouwveiliger te maken. Zo is er in het Zweedse Umeå een voetgangers- en fietserstunnel helemaal vanuit het vrouwelijke perspectief ontworpen, met een 170 meter lang glazen kunstwerk, prettig licht, overal goed zicht, muziek, en een makkelijke exit voor als je weg wilt. In Barcelona maken ‘superblocks’ straten autoluwer en kindvriendelijker, en in Wenen zorgen ze voor bijvoorbeeld goede verlichting, spiegels in donkere hoeken en bredere stoepen.

De Britse civiel ingenieur Ellie Cosgrave werd seksueel misbruikt in een metro in Londen. In haar werk richt ze zich op de vraag hoe de publieke ruimte een fijne plek kan worden voor iedereen. Volgens haar is het antwoord niet per se zo veel mogelijk licht, minder bosjes, meer camera’s en meer politie, maar goed ontworpen, mooie, uitnodigende publieke ruimtes. “Het gaat om een gevoel van erbij horen”, zegt ze in een lezing op Dag van de Stad in 2022. “Word ik hier ‘gevierd’, hoort iemand als ik hier? Zie ik mezelf hier vertegenwoordigd?” Daar horen volgens haar goede voorzieningen bij, die je vertellen dat iedereen welkom is en dat jij belangrijk bent.

Het gaat om een gevoel van erbij horen. Word ik hier ‘gevierd’, hoort iemand als ik hier? Zie ik mezelf hier vertegenwoordigd?

Cosgrave’s advies sluit aan bij de handreikingen die Krista Schram en haar collega’s doen in hun onderzoek ‘Ruimte voor meiden op Zuid’. Ze gingen in gesprek met jonge meiden in Rotterdam-Zuid over de vraag wat ze nodig hebben om zich buiten welkom en veilig te voelen. Een van de conclusies: een openbare ruimte moet betekenisvolle plekken hebben die multifunctioneel gebruikt kunnen worden. Vrouwen houden nu eenmaal minder van voetballen en skaten – zorg dat er ook plaatsen zijn waar je kunt bijpraten met vriendinnen, kunt winkelen en lekker kunt eten. Daarnaast is de inrichting van belang, zoals goede verlichting, bankjes die niet tegenover maar naast elkaar zijn geplaatst, openbare toiletten, duidelijke zichtlijnen en aantrekkelijke elementen zoals kunst.

Ogen op straat

Ook heel belangrijk voor een veilig gevoel, volgens het onderzoek van Schram, zijn ‘de ogen op straat’. Geen politieagenten of camera’s, maar vanzelfsprekend, zichtbaar toezicht door andere mensen. Niet te veel, maar zeker ook niet te weinig mensen in de buurt, en een gevarieerd publiek. Zo kun je in een park waar vooral mannen rondhangen, informeel toezicht faciliteren door er bijvoorbeeld yogaklasjes of fitnessgroepen te laten sporten, legt Schram uit aan Trouw. “En door een gezellig café met terrassen en een openbaar toilet neer te zetten, dat ook ’s avonds open is. De ‘mannenvoorzieningen’ hoeven heus niet weg, mits het park ook andere dingen te bieden heeft.” Denk ook aan een eettent of kiosk op een station die tot laat open is.

Zo’n genderinclusieve indeling van de publieke ruimte zou volgens Schram niet alleen voor een veiliger gevoel zorgen, maar ook voor daadwerkelijk meer veiligheid. “Als er meer volk op straat is en mensen beter kunnen zien wat er om hen heen gebeurt, is er minder gelegenheid voor mogelijke daders om over de schreef te gaan. En gelegenheid is een van de belangrijkste aspecten die de kans op crimineel gedrag vergroten.”

Tekst gaat hieronder verder.

• Veilig alleen over straat? Dit kan je doen!

  Klik hier

Mannenprobleem

Na de moord op Lisa gingen er veel stemmen op: dit is geen vrouwenprobleem, het is een mannenprobleem. In ieder geval hebben mannen een actieve rol in de oplossing. Trouw schrijft: ‘De nacht écht veiligstellen, daarvoor lopen er nu eenmaal te veel gevaarlijke personen rond. Het doodsteken van dit meisje uit Abcoude is een exces in het straatgeweld tegen vrouwen, waarvoor niet ‘de man’, maar alleen de dader verantwoordelijk moet worden gehouden. Maar mannen, bedenk wel: voor een vrouw die ’s nachts is lastiggevallen en nageroepen, voelt zo’n afloop akelig dichtbij.’

Vrouwveiligheid vraagt – naast een beter ingerichte publieke ruimte – ook om mannen die vrouwen benaderen met respect, empathie en gelijkwaardigheid. Intimidatie van vrouwen wordt namelijk gevoed door een wereldbeeld waarin mannelijkheid vaak wordt gekoppeld aan dominantie en controle. Invloedrijke figuren zoals Andrew Tate versterken dat beeld: ze presenteren dat ‘echte mannelijkheid’ draait om macht, agressie en minachting voor vrouwen.

Bondgenoot

Wat kunnen mannen concreet doen om hun steentje hieraan bij te dragen? Vanzelfsprekend moeten ze allereerst niet zelf het gevaar vormen. Dus niet iemand aanstaren, naroepen, nafluiten, aanraken of op een andere manier intimideren. En daarnaast ook afstand houden van vrouwen op straat, hoe onschuldig hun intenties ook zijn. Niet achter een vrouw lopen, desnoods de straat oversteken. Vriendinnen thuisbrengen. En als je vermoedt dat iemand wordt lastiggevallen, tussenbeide komen en laten weten dat je er bent. Niet als held, maar als bondgenoot. Laten we onze mannen, vrienden, zoons en neefjes hierin coachen en opvoeden, zodat er steeds meer bewustzijn ontstaat – en steeds meer vrouwen zich buiten veilig voelen.