Waarom begon je een zoektocht naar het verleden van je familie?

“Het begon allemaal met een vraag van mijn zoontje: ‘Waarom heeft oma Moontje (mijn moeder Monica) geen opa?’ Hij bedoelde: waarom heb jij geen vader? Ik probeerde het zo simpel mogelijk uit te leggen. Dat mijn vader geen papa wilde zijn. Maar mijn zoontje bleef doorvragen: ‘Waarom wil hij geen papa zijn?’ Die vraag raakte me. Ik realiseerde me dat ik daarop geen antwoord had. Waarom was mijn vader weggegaan toen ik drie maanden oud was? Waarom wist ik zo weinig over mijn afkomst? Tijdens mijn eigen zwangerschap werd gevraagd naar erfelijke ziektes, daar kon ik niks over zeggen. Door het vertrek van mijn vader voelde ik me als mens incompleet, alsof ik op één been door het leven moest. Ik vond dat ik mijn kind – en mezelf – een eerlijk antwoord verschuldigd was.”  

Door het vertrek van mijn vader voelde ik me als mens incompleet

Is het gelukt om goed contact met je vader te krijgen?

“Een paar maanden wel. Maar hij wilde niet praten over het verleden. Ik zei tegen hem: ‘Het verleden is wie ik ben. Als we een relatie willen opbouwen, kan er niets zijn waarover we moeten zwijgen.’ Daarna blokkeerde hij me overal. Later ontdekte ik online een stamboom van mijn vaders kant van de familie, waarin mijn kinderen en ik niet voorkwamen. Hij ontkende daarmee letterlijk ons bestaan. Die afwijzing liep in mijn hoofd parallel aan wat ik daarna aan mijn moeders kant ontdekte. Want direct nadat ik die stamboom had gezien, googelde ik mijn overgrootvader Hendrik. Ik kwam op een artikel van Het Parool terecht waarin hij ‘NSB-groenteboer Hendrik’ werd genoemd. Dat triggerde me om verder te zoeken. Als ik van mijn vaders kant van de familie geen antwoorden zou krijgen, dan wel aan de kant van mijn moeder.”

Tekst gaat hieronder verder.

Wat vond je toen je verder ging zoeken?

“Ik dook de oorlogsarchieven in Den Haag in. Wat ik daar vond, was duizelingwekkend. Mijn familie van moederskant bleek diep betrokken bij de misdaden van het naziregime. Niet alleen als lid van de NSB, maar actief: Joden verraden en op transport zetten, kampbewaking, meedoen aan razzia’s.

Na al die jaren dat mijn familie gezwegen had, moest ik nu álles weten

De meeste van die oudooms en oudtantes kende ik als die gezellige Amsterdammers van wie ik wybertjes kreeg, de mensen die voor mijn moeder en mij een warm bad waren. Maar ik kon niet meer stoppen met zoeken. Na al die jaren dat mijn familie gezwegen had, moest ik nu álles weten.”

Hoe voelde het voor jou om dat allemaal te ontdekken?

“Ik werd overspoeld door schaamte. Dat gevoel werd nog groter toen mijn overgrootvader in verband werd gebracht met het mogelijke verraad van Anne Frank. Zij is wereldwijd hét symbool van de oorlog. Dat je dan moet beseffen dat iemand uit jouw familie daar misschien een rol in heeft gespeeld, hoe praat je daar ooit over? Drie maanden lang was ik in shock. Ik heb in die periode gezwegen over mijn ontdekkingen.”

Die schaamte ging dus gepaard met stilte?

“Ja. Je wilt liever vertellen dat je familie bestaat uit helden dan uit daders. Je wilt dit soort informatie niet delen, zelfs niet met je naasten. Daarnaast worstelde ik enorm met de vraag: Wat zeggen hun keuzes over mij? Ben ik ook tot zo veel kwaad in staat? Zit dat in mij? Die vraag vrat aan me. Ik ben gaan praten met een therapeut die gespecialiseerd is in intergenerationeel trauma. Ik wilde begrijpen waarom de angst om ‘zoals mijn familie te zijn’ me zo bezighield. Ik vroeg me af of ik misschien een enorme compensatiedrang heb: de neiging om het verleden recht te breien door zelf extra ‘goed’ te willen zijn.”

Ben ik ook tot zo veel kwaad in staat?

Wat bedoel je daarmee?

“Ik noem mezelf weleens het witte schaap in een zwarteschapenfamilie. Ik ben zelf heel links, altijd in om anderen te helpen, eet nagenoeg plantaardig, doe vrijwilligerswerk, heb een deelauto en ben van de goede doelen. Maar soms vraag ik me af: is dit wie ik ben? Of ben ik vooral bezig met bewijzen dat ik niet slecht ben, niet zoals mijn familie? Rationeel weet ik dat het verleden niets over mij zegt, gevoelsmatig ligt dat nog anders. Ik draag de sporen van hun keuzes met me mee. Het is in vredestijd makkelijk om te denken dat je zelf altijd voor het goede zou kiezen.”

Tekst gaat hieronder verder.

• 

  ‘Ik wil het goede doen, maar ik doe het niet’

  Klik hier

Kun je begrijpen waarom je familie destijds voor de NSB koos?

“Tot op zekere hoogte wel. Mijn familie was straatarm, ongeletterd, woonde in krotten in de Jordaan. Ze waren ongehoord en ongezien. De NSB beloofde verbetering voor arbeiders. En dat gebeurde ook. Tijdens de oorlog werd het leven voor mijn familie daadwerkelijk ‘beter’, ze kregen betaalde banen en sommigen konden er zelfs een vrij luxueus leven op na houden. Maar armoede is geen excuus. Veel mensen waren arm in die tijd en niet iedereen koos voor de NSB. Toen de oorlog daadwerkelijk begon, had mijn familie moreel een keuze. Joden verraden, bewaken en op transport zetten, ze wisten dat het fout was. Daar hadden ze boven moeten staan. Twee ooms zaten wél in het verzet. Dat bracht voor mij enige balans in het verhaal. Maar het gezin was daardoor wel volledig uiteengevallen.”

Joden verraden, bewaken en op transport zetten, ze wisten dat het fout was

Welk effect had al dat zwijgen over de oorlogsdaden op je familie?

“Het wantrouwen richting overheid, familie, buren en vrienden was enorm. Iedereen had het in de kern slecht met je voor, was hun overtuiging. Problemen besprak je alleen binnen de familie. Als je vrienden had was dat raar. Mijn oom verloor ooit een goede vriend en moest erom huilen, maar mijn oma Dina zei: ‘Wat een gedoe, ik snap niet dat je tranen om een vriend laat.’ Ik vond dat een vreemde reactie, en zo waren er wel meer gekke dingen. Een paar van mijn familieleden bleven soms maandenlang binnenshuis. Ze durfden niet buiten te komen. Het geheim maakte mijn familie bang, gespannen en wantrouwig. Mijn oma Dina kon ook exploderen als we het over de oorlog hadden. Dan wist je dat je er niet meer over moest beginnen. Sowieso ben ik vaak bang geweest voor oma Dina. Ze had hevige woedeaanvallen, die ze ook op mij botvierde.”

Tekst gaat hieronder verder.

Je oma Dina was nog een kind toen de oorlog begon. In je boek wordt duidelijk dat zij flink heeft geleden onder de keuzes van je familie. Hoe zie jij dat?

“Klopt, toen het erop leek dat de geallieerden zouden winnen, vertrok mijn overgrootmoeder Johanna met haar drie dochters naar Duitsland. Ze hadden misschien verwacht met open armen te worden ontvangen, maar niets was minder waar. Ze werden in een kamp gestopt en sliepen op de grond met wat stro. Mijn oma Dina, toen nog een kind, werd daar erg ziek. Ze besloten uit het kamp te ontsnappen, en tijdens de vlucht werd Dina nog zieker. Tot aan haar dood heeft zij hiervan lichamelijke gevolgen gehad.”

Mijn oma werd gestraft voor de keuzes die haar familie voor haar maakte

En na de oorlog?

“Na de oorlog werden Dina’s ouders, een aantal zussen en zwagers opgepakt. Dina bleef thuis achter met haar 18-jarige zus. Ze moesten zichzelf redden. Iedereen in de Jordaan wist dat zij een familie van verraders waren, dus ze werden uitgekotst en gepest. Mijn oma werd gestraft voor de keuzes die haar familie voor haar maakte. Daarbij verloor ze haar verloofde Sefke vier jaar na de oorlog, om wie ze niet mocht rouwen. Ze moest van haar moeder trouwen met een man die ze niet geweldig vond. Hij bleek een sadist en sloeg haar en zijn kinderen. Hun baby, mijn moeder Monica, werd toen ze negen maanden oud was onder de blauwe plekken opgenomen in het ziekenhuis. Oma Dina begon later ook haar kinderen te mishandelen.”

Zie je je oma als slachtoffer?

“Ik weet dat slachtoffer een beladen woord is rondom de oorlog, maar ik zie mijn oma zeker ook als een slachtoffer van de oorlog.”

Wat deed deze kennis met je relatie met je moeder?

“Het kennen van het verleden heeft onze band verdiept. We hebben nu een betere relatie en praten meer. Ik begrijp haar en mijn oma beter. Ik begrijp waarom ze vaak zo hard konden zijn. Ik ben niet minder boos dat mijn moeder dit is aangedaan, maar het verzacht het oordeel ten aanzien van mijn oma.”

Ik begrijp nu beter waarom ze vaak zo hard konden zijn

Je hebt het boek opgedragen aan de vrouwen in je familie. Waarom?

“Vrouwen krijgen altijd een gemarginaliseerde plek in de geschiedenis. Van de kunst tot beroepen die ze nooit mochten doen. Maar het zijn de vrouwen in mijn familie geweest die ondanks de omstandigheden altijd bij hun kinderen zijn gebleven. Die altijd hebben geprobeerd hun kinderen een beter leven te geven. Ondanks dat mijn overgrootmoeder Johanna haar kinderen met harde hand en weinig liefde opvoedde, heb ik bewondering voor haar. Met een zacht hart had zij het in die tijd niet overleefd.”

Tekst gaat hieronder verder.

Hoe heb je deze familiegeschiedenis aan je kinderen verteld?

“Vanaf het begin dat ik met dit verhaal bezig was, heb ik hun verteld dat mijn familie fout was in de oorlog, op een niveau dat voor een kind begrijpelijk is. Toen mijn zoon vervolgens in groep vijf vertelde dat zijn overgrootvader Anne Frank had verraden (al bleek dat uiteindelijk niet waar te zijn) reageerde de juf zonder oordeel, ‘Goh, wat interessant’, en ging verder met de les. Later zei de intergenerationeel therapeut met wie ik praatte: dát moment was cruciaal, dat de juf niet oordeelde.”

Dát moment was cruciaal, dat de juf niet oordeelde

Waarom was dat zo belangrijk?

“Omdat schaamte wordt aangeleerd. Mijn jongens kijken nu met een kinderlijke blik naar dit verleden. Er is geen oordeel of schaamte. De juf heeft dat oordeel niet aangewakkerd. Ik draag die last van schaamte voor mijn familieverleden, maar mijn kinderen niet. De therapeut leerde me ook dat als je niet praat over trauma, het zeven generaties lang kan duren voor het zich oplost. Dat is voor mij een belangrijk inzicht en ik wil dat het trauma bij mij stopt. Dus ben ik het aan mijn kinderen verplicht om hun de veiligheid te bieden die ik nooit heb gehad. Door aan mezelf te werken, hulp te zoeken als het mentaal niet goed gaat, en door met hen te praten.”

Als je niet praat over trauma, kan het zeven generaties duren voor het zich oplost

Je besloot nazaten van mensen die je familie verraden had op te zoeken. Een belangrijk moment was je ontmoeting met Julia in New York.

“Julia’s moeder Rosemarie zat in het verzet en liet Joden bij haar thuis onderduiken. Zij kwam door mijn familie op de radar van de nazi’s terecht. Julia was nog een kind en groeide op in voortdurende angst; Duitse soldaten vielen regelmatig hun huis binnen en bedreigden haar door een geweer op haar hoofd te zetten. Die onveiligheid, waarvan zij vindt dat haar moeder die veroorzaakte, liet diepe sporen na in haar verdere leven. Toen ik haar in New York ontmoette, was ik bang dat ik voor haar het kwaad zou belichamen. Maar in plaats daarvan zagen we elkaar als mens. Door mij kon zij mijn oudoom en -tante niet langer alleen als ‘slecht’ zien. En zij zag mij gewoon als Stephanie, niet puur als nazaat van verraders. Dat vond ik groots en hoopgevend.”

Tekst gaat hieronder verder.

Hoe vond je familie het dat je alles in de openbaarheid bracht?

“Niet iedereen in mijn familie was blij met het verhaal. Ik heb in mijn boek bewust de achternaam van de familie veranderd. Een nichtje heeft me geprobeerd zwart te maken in online reacties, later heeft ze daarvoor haar excuses aangeboden. Een aantal familieleden is blij dat ze het verhaal kennen, omdat ze nu snappen waarom de familie is zoals die is. Maar er zijn ook familieleden die het boek niet durven lezen, voor wie de waarheid te moeilijk is.”

Welke reacties heb je gehad op je boek?

“Heel uiteenlopend. Sommige mensen doken zelf de archieven in om hun familiegeschiedenis te onderzoeken. Anderen vonden dat ik eventuele opbrengsten zou moeten afstaan aan een fonds voor Joodse slachtoffers, wat me raakte. Die reacties heb ik uiteindelijk naast me neergelegd. Met mijn verhaal wil ik vooral laten zien dat de oorlog meer is dan een verhaal over goed en kwaad, en dat we deze verzwegen geschiedenis als samenleving onder ogen moeten zien. Waarom is dat oorlogsarchief al tachtig jaar verzegeld? We kunnen pas over alle facetten van de Tweede Wereldoorlog praten, als de hele waarheid op tafel ligt. Met het vrijgeven van het oorlogsarchief geven we daar ruimte voor.”

Hun verhaal is voor mij een waarschuwing

Zie je in jouw familieverhaal parallellen met deze tijd?

“Ik zie duidelijke parallellen met hoe we nu minderheden de schuld geven van grote problemen, zoals asielzoekers bij het woningtekort. Ook in de jaren twintig en dertig werd dat populistische frame opgebouwd, met grote beloftes en een aangewezen schuldige. Het voortraject op de oorlog laat zien dat dit geen plotselinge breuk is, maar een glijdende schaal: mijn familie werd niet van de ene op de andere dag dader. Hun verhaal is voor mij een waarschuwing. Armoede en het gevoel ongezien te zijn vormen een voedingsbodem voor populisme, toen én nu. Ik heb geen oplossing, maar geloof dat het begint bij veiligheid bieden aan kinderen en arme gezinnen, bijvoorbeeld door te voorkomen dat ze met honger naar school gaan. En met het vermijden van oordelen die mensen verder buitensluiten.”

• 

  Hanneke Groenteman: ‘Toen mijn ouders me na de oorlog ophaalden, was ik vergeten wie ze waren’

  Klik hier