Een van de grootste verschillen tussen onze cultuur en de Bijbelse is hoe we kijken naar familieverhoudingen. De Bijbelse tijd was bijvoorbeeld patriarchaal. Dat betekent dat de focus altijd lag op de mannen die aan het hoofd van de familie stonden. Wat deze patriarchen deden en besloten, had grote gevolgen voor alle jongere en vrouwelijke leden van de clan. Veel mannen in de Bijbel waren getrouwd met meerdere echtgenotes. Denk aan Jakob, die kinderen had bij twee vrouwen en twee ‘bijvrouwen’. Toen hij op een dag besloot terug te verhuizen naar zijn geboortestreek, moest er een hele verzameling mensen met hem mee reizen.

In het gareel lopen

Behalve dat patriarchale denken, met een sterke focus op de machtigste man in de familie, overheerst in de Bijbel ook het collectieve denken. Zeker in het Nederland van 2026 houden we ervan om onze persoonlijke ontwikkeling te benadrukken. Onze eigen keuzes te maken, onze unieke identiteit uit te zoeken. Zoiets bestond niet of nauwelijks in de tijd van de Bijbel. Jezus, bijvoorbeeld, werd als prediker in zijn thuisstad niet serieus genomen. Waarom niet? Omdat Hij was grootgebracht als zoon van Jozef, en die was timmerman. Wie bij een timmerman opgroeit, moet zelf ook maar timmerman worden, was de heersende gedachte. Niks je eigen pad kiezen, niks je droom najagen – je hoort bij een bepaalde familie en je loopt maar in het gareel. Daarom konden ze Jezus onmogelijk als rabbi zien.

Het is belangrijk om hier direct te zeggen dat de cultuur in de Bijbelse tijd niet per definitie de perfecte cultuur was. Integendeel. We mogen blij zijn dat onze samenleving geen slavernij meer kent en wel vrouwenrechten. Dat de Bijbel in die tijden en plaatsen is geschreven, betekent niet dat God alles maar goed vond wat er destijds gebeurde. Elke maatschappij en elke tijdgeest heeft heel goede en heel slechte punten. Toch is het interessant en soms zelfs inspirerend om eens in te zoomen op hoe er in de Bijbel wordt omgegaan met het collectieve en met familie.

Geen dor hout

Het vijfde van de tien geboden zegt bijvoorbeeld dat we onze vader en moeder moeten eren. Bij dat gebod komt expliciet een belofte kijken: “Dan zult u lang leven en zal het u goed gaan in het land dat de HEER, uw God, u geven zal” (Deut. 5:16). Het gaat hier niet per se om het welzijn van families, maar om het welzijn van een heel land. De God van Mozes zegt dat een land het beste functioneert als de verschillende generaties respect voor elkaar hebben en voorzichtig met elkaar omspringen. Geen jongeren die ouderen “dor hout” noemen en klagen over de kosten van de vergrijzing. Ook geen ouderen die alleen maar sneren over “de jeugd van tegenwoordig” en niets geven om toekomstige generaties.

Tot zover is het goed te volgen. Maar kijk eens naar het tweede gebod, waar God zegt: “Als ouders Mij haten en zondigen, roep Ik hun kinderen daarvoor ter verantwoording, tot in het derde en vierde geslacht; maar als ze Mij liefhebben en doen wat Ik gebied, bewijs Ik mijn trouw tot in het duizendste geslacht” (Deut. 5:9-10). Nu wordt het spannender. Het is toch niet rechtvaardig als God mij ter verantwoording roept vanwege dingen die mijn overgrootouders hebben gedaan? Ik heb slechts twee van de acht persoonlijk gekend! Waarom zouden hun acties impact moeten hebben op mijn bestaan?

Moderne psychologie

De nuchtere, praktische waarheid is: omdat dat voor iedereen zo werkt. In de moderne psychologie doet men bijvoorbeeld steeds meer onderzoek naar transgenerationeel trauma. Dat is het besef dat heftig trauma dat ik oploop, op een of andere manier (zelfs via veranderingen in het DNA!) impact kan hebben op de gezondheid van mijn kinderen. Zoiets kan, zoals het tweede gebod al suggereert, wel drie tot vier generaties doorwerken. Los van psychologie zullen mijn nakomelingen ook geraakt worden door de vraag hoe gezond ik leef, wat voor erfenis ik nalaat, op wat voor plekken ik hen laat opgroeien en hoe ik hen behandel. Logisch toch?

Erfgenamen worden verlost van de last van hun voorouders

De belofte is veel groter

Het bijzondere aan het tweede gebod is wat mij betreft niet dat God waarschuwt dat drie tot vier generaties de dupe zijn van goddeloos gedrag van hun voorouders. Het bijzondere is de belofte die daarnaast wordt gezet. Duizend geslachten zullen profiteren van de zegen als hun voorouders wél voor het goede kiezen. De vloek staat hier absoluut niet in verhouding tot de zegen: de belofte is veel groter dan de waarschuwing. Hiermee doorbreekt God juist het oneerlijke spelletje van de erfelijkheid. God geeft aan dat de positieve erfelijkheid zwaarder zal wegen dan de negatieve. We weten allemaal hoe welkom die verschuiving is.

Een vrolijke reset

Andere wetten van Mozes maken deze houding van God heel concreet. Zoals het jubeljaar: twee keer per eeuw moeten alle financiële schulden worden kwijtgescholden, worden alle tot slavernij vervallen mensen vrijgelaten en krijgen allen die hun grond moesten verkopen vanwege armoede, die grond weer terug. Als zoiets elke vijftig jaar gebeurt, kan er nog best veel leed ontstaan. Tientallen jaren armoede. Maar duidelijk is: als mijn opa om wat voor reden dan ook zijn huis, geld en vrijheid was kwijtgeraakt, zou ik daar niet mijn leven lang onder lijden. Elk jubeljaar biedt een vrolijke reset, waardoor erfgenamen worden verlost van de last van hun voorouders. Dat ideaal is genadiger dan de manier waarop het in onze hedendaagse economie nog werkt. Wij hebben nooit een jubeljaar gekend – maar tot voor kort wel een jubelton.

Onrijpe druiven, stroeve tanden

Er zijn maar liefst twee grote profeten geweest die de thematiek van erfelijkheid heel belangrijk vonden: Jeremia en Ezechiël. Allebei citeerden ze een spreekwoord dat bekend was in hun tijd: “Als de ouders onrijpe druiven eten, krijgen de kinderen stroeve tanden.” Blijkbaar zeiden mensen dat cynisch tegen elkaar als ze weer eens constateerden dat iemand grote pech in het leven had als direct gevolg van de keuzes van diens ouders. Zo gaat het nou eenmaal, dacht men daarbij. Niets aan te doen. Stroeve tanden omdat je ouders onrijpe druiven aten. Opvallend is dat zowel Jeremia als Ezechiël dat gezegde wilde afschaffen. Wanneer iemand onrijpe druiven eet, worden zijn eigen tanden stroef, zegt Jeremia. Punt uit, zo simpel is het.

De profeten in het Oude Testament zijn de meest maatschappijkritische stemmen. Namens God verzetten zij zich tegen patronen die erin waren gesleten bij de geldende cultuur. Ze konden daar streng op zijn, maar ze waren gelijktijdig ook de groep die de grootste beloften uitsprak. Dat is precies wat je hier ziet gebeuren. Jeremia en Ezechiël verzetten zich tegen een foute vorm van collectief familiedenken waar hun tijdgenoten in verstrikt waren geraakt. Ze zetten daar persoonlijke verantwoordelijkheid tegenover. Iets heel nieuws voor die tijd, iets wat in de Bijbel voorzichtig aan steeds meer nadruk krijgt. Je zou zelfs kunnen stellen dat een gezonde dosis individualisme een uitvinding van de Bijbelse God is.

• 

  Download gratis de nieuwe Visie-app en lees Visie waar en wanneer je wilt!

  Download gratis de nieuwe Visie-app en lees Visie waar en wanneer je wilt!

Vreugdevolle onderwerpen

Dit is dus hoe God omgaat met de geldende mores in de tijden en plaatsen van de Bijbel: gedeeltelijk erkent Hij ze, zoals bij de opmerking dat drie of vier geslachten kunnen lijden onder het wangedrag van de voorouders. Gedeeltelijk gaat Hij er ook tegen in, zoals de profeten zeggen dat ze het spreekwoord over de onrijpe druiven nooit meer willen horen. Ten slotte keert God de culturele gang van zaken ten goede. Ja, zegt Hij in het tweede gebod, wat je voorouders deden, heeft impact op jouw leven. Maar Ik zorg dat de goede impact bizar veel meer zal meetellen. Erfelijkheid en collectief familiedenken zullen vreugdevolle onderwerpen zijn omdat er zo veel zegen valt te erven.

Dan terug naar onze tijd. Hoe zouden de Bijbelschrijvers zich opstellen tegenover ons? Misschien zouden ze ons wel iets té individualistisch vinden. Misschien zouden ze ons er wel aan herinneren dat niemand in een vacuüm wordt geboren. Dat iedereen sporen meedraagt van een voorouderlijk verleden, dat we allemaal per definitie verbonden zijn met talloze medemensen. Ook mensen voor wie we niet hebben gekozen. Het levert een interessant gedachte-experiment op: hoe zou een profeet vandaag de dag spreken over hoe we als generaties onderling met elkaar omgaan?

In de nieuwste aflevering van de podcast 'Dit is de Bijbel 'spreekt Alain Verheij uitgebreid met presentator David Boogerd over dit thema.

• 

  Van bankiers en beroemde kunstenaars tot machtige monarchen: kende je deze fascinerende families al?

  Klik hier