Als Xander terugdenkt aan die eerste nacht in Hel of Hotel  hoeft hij niet lang na te denken. Al meteen voelde hij hoe benauwd het experiment echt was. “Die eerste nacht was echt pittig,” zegt Xander. “Ik zat met ex-gedetineerde Quincy op een kleine cel. Hij was heel aardig voor me en hielp me echt een beetje op weg, alleen hij rookte wel aan één stuk door. En op een gegeven moment kwamen de joints ook nog voorbij. Je kunt geen kant op; in de nacht zit je vijftien uur samen opgesloten in zo’n kleine ruimte. Voor mij als zanger was dat gewoon heftig, want mijn stem is mijn instrument.”

“Voordat ik het experiment instapte, vond ik de straffen in Nederland eerlijk gezegd best soft,” vertelt Xander. “Als mensen iets ernstigs hebben gedaan, dan mogen ze ook best voelen wat het is om vast te zitten. Je hoort natuurlijk vaak dat een Nederlandse gevangenis wel meevalt, of zelfs een soort hotel zou zijn. Maar ik kan je vertellen: zodra die deur achter je dichtgaat en je zo op elkaars lip zit, verdwijnt dat hotel-gevoel op slag. Ik was er na twee dagen al helemaal klaar mee.”

Het is niet alleen de fysieke ervaring van opgesloten zitten die indruk maakt op Xander. Juist de gesprekken met de ex-gedetineerden veranderen zijn blik. Xander wilde vooral weten of mensen die vast hebben gezeten echt beseffen wat hun daden met slachtoffers doen. Die vraag is voor hem allerminst abstract: hij weet uit eigen ervaring hoe lang geweld kan doorwerken in een mensenleven.

In zijn jeugd maakte Xander iets mee wat hem, in zijn eigen woorden, “veertig jaar PTSS” heeft bezorgd. Tussen zijn elfde en veertiende werd hij misbruikt, onder dreiging van een pistool. “Ik heb dingen moeten doen die een kind niet hoort te doen. Jarenlang sprak ik daar nauwelijks over; ik heb er nooit mee te koop willen lopen. Maar daar, in de gevangenis, kon ik niet anders. Die mannen waren zó open naar mij, dat ik voelde: dan moet ik ook eerlijk zijn.” Hij valt even stil. "De dader pleegde later suïcide met hetzelfde wapen waarmee hij mij onder schot had gehouden."
Een confrontatie met de dader of vorm van afronding kwam er daardoor nooit.

Vooral tijdens een groepssessie onder leiding van een coach merkte Xander dat hij zelf ook niet langer om zijn verhaal heen kon. Het werd achteraf een van de meest dierbare momenten van zijn deelname. Als hij eraan terugdenkt, klinkt de verbazing nog altijd door in zijn stem. “Ik had dat echt niet verwacht. Ik heb niet vaak met mannen aan tafel gezeten die elkaar zo lieten uitpraten en zoveel respect voor elkaars verhaal hadden. Geen haantjesgedrag, geen stoerdoenerij. Iedereen was eerlijk. Dat raakte me enorm.”

Daar, aan die tafel brak bij Xander iets open waarvan hij dacht dat hij het onder controle had. “Soms denk je dat je iets wel verwerkt hebt, omdat je het rationeel begrijpt,” zegt hij. “Maar emotioneel zit het nog ergens vast. Iemand zei daar: ik had de deksel op de put gegooid. Toen dacht ik: ja, dat heb ik dus ook gedaan. En blijkbaar ben ik er simpelweg nog niet klaar mee.” Sinds Hel of Hotel is hij weer opnieuw met die verwerking aan de slag. “Trauma neemt nu eenmaal ruimte in,” zegt hij. “Alsof er altijd een stuk van je harde schijf bezet blijft. Als je daar iets in kunt opruimen, komt er weer meer rust.”

Toch wil Xander niet in een slachtofferrol blijven hangen. Liever kijkt hij naar wat hij zelf noemt the gold in the trauma: iets bruikbaars halen uit beschadiging. “Hoe pijnlijk iets ook is, ik wil juist kijken naar wat het me heeft gebracht? Ik denk dat ik daardoor juist een knokker ben geworden. Iemand die blijft vechten en niet snel opgeeft.”

Sinds de uitzending online staat, stromen de berichten binnen van mensen die iets soortgelijks hebben meegemaakt en steun vinden in zijn verhaal. "Dat raakt me, zeker omdat de gevolgen van misbruik bij mannen nog lang niet altijd worden herkend." Of hij daar later iets mee wil doen, weet hij nog niet. “Misschien wel,” zegt hij na een korte stilte. “Maar nu nog niet. Ik moet eerst even met mezelf dealen.”

Tegelijkertijd kwamen er ook veel lieve reacties van mensen uit zijn directe omgeving die nooit hebben geweten wat hij had meegemaakt. Xander kiest zijn woorden zorgvuldig. "Dat maakt deze openheid kwetsbaar: wie mijn leeftijd kent en weet dat de dader later door suïcide om het leven kwam, kan de puzzel achteraf relatief makkelijk leggen."

Als je voelt dat je niet goed genoeg bent, dan is alle aandacht nooit genoeg

Nu alles openligt herkent Xander de impact van het trauma in zijn eigen patronen. Als het gesprek op zijn carrière komt, legt hij zelf de link. “Ik heb ook heel lang overgecompenseerd." Muziek was voor hem jarenlang redding én schuilplaats tegelijk. “De muziek was en is een enorme uitlaatklep. Maar als je diep vanbinnen voelt dat je niet goed genoeg bent, dan is alle aandacht nooit genoeg. Dat is een heel gek mechanisme.” Hij beseft dat zijn eigen leven heel anders had kunnen verlopen. “Ik ben op een bepaald vlak wel ontspoord, met feesten, vrouwen en drank. Maar het had ook de kant van de criminaliteit in kunnen gaan, met veel grotere gevolgen.”

Dat besef onderstreept hoeveel stappen hij inmiddels heeft gezet. “Ik vind het een uitdaging om overal honderd procent mezelf te zijn,” zegt hij. “Als je zo lang met iets leeft wat je probeert te verbergen, dan weet je soms niet meer helemaal wie je nou eigenlijk bent. Soms betrap ik mezelf er nog op dat ik iets aan het overcompenseren ben. Maar op het podium, en thuis natuurlijk, voel ik me het meest als een vis in het water. Daar sta ik het dichtst bij mezelf.”

In zijn tweede nacht Hel of Hotel vond Xander bij celgenoot en ex-gedetineerde Oswaldo de mens achter de dader. Oswaldo, die zijn jeugdpijn ooit omzette in woede en geweld, is inmiddels de hulpverlener geworden die hij zelf als kind in het doolhof van de hulpverlening zo miste. Voor de zanger werd hij het tastbare bewijs dat straffen zonder perspectief zinloos is: “Ik zag de menselijke kant; zijn verhaal laat zien dat er achter elk delict een wereld van onmacht schuilgaat die een echte tweede kans verdient.”

Zonder perspectief blijft re-integratie een illusie

Deze menselijke kant zorgde voor een omslag. "Door Hel of Hotel heb ik mijn mening wel wat moeten bijstellen." Hoewel zijn overtuiging dat mensen verantwoordelijkheid moeten nemen onveranderd is, gelooft hij nu sterker dan eerst in perspectief en tweede kansen. “Nu laten ze gedetineerden iedere dag sponsjes in een papiertje stoppen, zes uur achter elkaar. Maar je kunt in die tijd ook iemand een cursus geven, waardoor ze echt iets kunnen leren. Zodat ze, als ze vrijkomen, weer iets voor de maatschappij kunnen betekenen. Zonder perspectief blijft re-integratie een illusie en blijven we met z’n allen zitten met de overvolle gevangenissen en de recidive waarover we in de maatschappij juist zo hard klagen."

Toen de gevangenisdeur weer openzwaaide, liet Xander meer achter dan alleen zijn cel. Hij nam een diep besef mee naar buiten: een mens is zoveel meer dan zijn grootste fout. Voor hem is perspectief de enige echte sleutel naar een toekomst waarin we niet alleen kijken naar wat er misging, maar vooral naar wat iemand nog kan bereiken

• 

  Voor 'Hel of Hotel' ging Tommie Christiaan de gevangenis in: 'Ik schrok toen ik ineens mijn dealer weer zag'

  Klik hier