Een warme golf trekt richting je wangen en je voelt een onaangename kriebel in je buik. Vanuit je ooghoeken kijk je of iemand je nu staat uit te lachen. Want o, je deed echt iets heel stoms. Je schaamt je kapot. Hopelijk heeft niemand het gezien.

Basale menselijke emotie

Ken je dit gevoel? Dan ben je niet de enige. Schaamte is een heel basale menselijke emotie en we schamen ons allemaal weleens. Meestal gewoon omdat we iets doms doen: struikelen over een drempel, de verkeerde persoon aanspreken op straat, het appje dat voor je goede vriendin bedoeld was per ongeluk naar een collega sturen… Blunders waar je je even flink voor kunt schamen, maar er is nou ook weer geen man overboord.

Schaamte en schuld geven je vaak geen fijn gevoel. Voor sommige mensen kan schaamte zelfs een belemmering worden in hun dagelijks leven. Maar deze ogenschijnlijk negatieve emoties zijn wel degelijk ergens goed voor. Hoe werkt dat dan, en hoe kun je jouw schaamte- en schuldgevoelens juist ombuigen tot iets positiefs?

Wie daar alles over kan vertellen is Aukje Nauta, organisatiepsycholoog en bijzonder hoogleraar aan de Universiteit Leiden. Zij schreef in 2021 het boek Nooit meer doen alsof, waarin ze ‘de schoonheid van schaamte’ laat zien en uitlegt hoe je het tot je kracht kunt maken.

Sociale emotie

Schaamte, zegt Nauta, is een sociale, morele en pijnlijke emotie die je ervaart wanneer je vindt dat wie jij bent, niet voldoet aan bepaalde normen. Dat kunnen je eigen normen zijn, of die van een groep. “In de praktijk zijn het heel vaak de normen van een groep, want schaamte is een heel sociale emotie. Je bent bang voor afwijzing, bijvoorbeeld wanneer je niet voldoet aan de regels.” Maar het kan ook gaan om normen die je jezelf oplegt. “Stel, je wilt olympisch kampioen worden in iets, maar je haalt niet eens de nationale selectie. Ook dan kun je je schamen.”

Schaamte is een hele sociale emotie.

Schaamte kan ook opgewekt worden door anderen en is in die zin dus niet iets wat altijd alleen in jezelf gebeurt. Zo beschrijft Nauta in haar boek het voorbeeld van een studente, Milou Deelen. Als lid van het Groningse studentencorps schaamde zij zich niet voor haar seksualiteit en seksuele escapades. Uiteindelijk werd zij het hoofdonderwerp van het jaarlijkse ‘slettenlied’ dat de jongens van de vereniging over een van de meisjes zongen.

Aan 3FM vertelde ze destijds: “Ze zongen dat ik een hoer was. Toen ik hoorde dat het over mij ging, kon ik wel door de grond zakken. Ik schaam mij niet voor mijn seksualiteit, maar doordat het zo beledigend was, werd mij schaamte aangepraat.” Milou begon een actie en bereikte dat het slettenlied werd afgeschaft. “Zij week niet van haar eigen norm af, maar wel van die van de groep”, zegt Nauta. “Schaamte kan dus ook een botsing van normen zijn.”

Nuttig

In het Westen zien we schaamte vaak als een deerniswekkende emotie, signaleert Nauta. “Men denkt dat het laat zien dat je zwak bent en niet staat voor wie je bent. Maar ik probeer juist een pleidooi te houden voor het openlijk onder ogen zien van onze schaamte. Schaamte is namelijk een signaal dat iets aan jezelf of in je omgeving beter kan.” Ook evolutionair gezien is schaamte een heel nuttige emotie. Anders zouden we allemaal dingen doen waarmee we elkaar ergeren en kan er geen samenwerking zijn. “Zonder schaamte kun je net zo goed de hele dag boeren en scheten laten waar anderen bij zijn. Kan jou het wat schelen wie daar last van heeft? De functie van schaamte is dus dat je je gedraagt. Daarom is het ook een morele emotie, omdat het je erop wijst dat je soms afwijkt van wat moreel juist is. Schaamte verbiedt wat de wet niet verbiedt en zorgt zo voor een ethisch besef.” En daarmee kan het je ook motiveren om tot herstel te komen wanneer je iets fout hebt gedaan waarmee je een ander geraakt hebt, zegt Nauta.

Tekst gaat verder onder het kader.

Reflectie

Daarmee gaat Nauta een beetje in tegen de gangbare psychologische ideeën over schuld versus schaamte (zie kader). Want die zeggen juist dat schuld aanzet tot actie en herstel, terwijl schaamte ervoor zorgt dat je je terugtrekt en enkel op jezelf gefocust bent. “Ja, daar heb ik me het hoofd over gebroken tijdens het schrijven”, zegt ze. “Maar recente onderzoeken laten zien dat ook schaamte aan kan zetten tot prosociaal gedrag, zoals dat heet. Niet alle schaamte is onoplosbaar. Zodra mensen het idee hebben dat ze de situatie kunnen herstellen, zet ook schaamte aan tot verandering van het gedrag.”

Schaamte roept, mits je haar onder ogen ziet, op tot reflectie.

Dat onderscheid wordt in onderzoeken vaak gemeten aan de hand van overtredingen die je hebt begaan. Maar er bestaat natuurlijk ook een ander soort schaamte. “Over je persoonlijkheid, een ziekte, of over het feit dat je in een rolstoel zit. Die dingen zijn nou eenmaal zo. Dus in die gevallen roept schaamte, mits je haar onder ogen ziet, op tot reflectie. En dat kan soms tot meer diepgaande verandering leiden dan schuld. Schuld is oppervlakkig, schaamte gaat veel dieper en leidt er soms toe dat je moet zeggen: dit ben ik en ik kan dit niet veranderen, dus ik moet het accepteren.”

Het accepteren en delen van je schaamte kan een cruciale ommekeer betekenen. “Een goed voorbeeld is Rob de Nijs, die zich eerst schaamde voor zijn diagnose van parkinson en er daarom niet over durfde te praten. Maar toen hij het deelde, voelde hij juist veel meer connectie en verbinding met het publiek.”

Morele samenleving

Schaamte op zich is dus niet het probleem, maar hoe we ermee omgaan kan bepalen of het destructief wordt of juist een manier om met anderen in verbinding te komen. “Als mensen zich chronisch schamen, kan dat gevoel hen heel dicht bij een depressie brengen. Omdat je je dan schaamt voor je hele zijn.”

Het is dan ook een pijnlijke emotie, niemand vindt het immers fijn om afgewezen te worden. “De eerste neiging die we hebben, is dan ook vaak vluchten of vechten”, zegt Nauta. “Maar als je langer stilstaat bij dat gevoel, je afvraagt wat het je wil vertellen, onder ogen ziet waarvoor je je precies schaamt – dan heb je ineens veel meer opties. Je kunt gaan reflecteren op de vraag: ben ik hier niet oké, of is de ander niet oké? En vervolgens kun je iets herstellen, jezelf accepteren of je omgeving emanciperen, zoals studente Milou Deelen (die eerder in dit stuk genoemd werd) deed. Als we ons gevoel van schaamte behandelen als een waarschuwingssignaal, een soort kanarie in de kolenmijn, dan kunnen we een morelere samenleving bouwen.”

Uiteindelijk is de schoonheid van schaamte dat er altijd een verlangen onder ligt.

Nauta noemt het voorbeeld van Hans van den Berg, de CEO van Tata Steel Nederland. “In een podcast vroeg iemand hem: ‘Schaam jij je niet?’ Hij zei: ‘Ja, als ik langs die fabrieken rijd en al die rook de lucht in zie gaan, schaam ik me kapot. Het is zo vervuilend, dat kan zo niet langer.’ In 2022 maakte kunstenares Tinkebell kunst van de zware metalen die Tata Steel uitstoot, ze verzamelde die in de omgeving van de fabriek. Van den Berg kocht twee van die kunstwerken aan. Een ervan hangt in zijn kantoor, de ander in een gemeenschappelijke ruimte van het bedrijf. In de podcast vertelt Van den Berg dat hij zijn schaamte probeert om te zetten in iets productiefs door ieder van zijn medewerkers te wijzen op dat kunstwerk. ‘Ik wil dat iedereen het gaat bekijken en dat we allemaal gaan nadenken over hoe we Tata Steel duurzamer kunnen maken.’

Aan dit proces gaat zelfreflectie vooraf”, zegt Nauta. “Dat is een heel belangrijke vaardigheid. Erkenning is de eerste stap om ergens constructief mee om te gaan. Daarom vond ik het ook zo goed dat Matthijs van Nieuwkerk in de krant zei: ik schaam me kapot. Dat is een teken van zelfreflectie, want dan kun je de oorzaak van je ellende niet meer buiten jezelf leggen.”

Vierstappenplan

Om van je schaamte je kracht te maken, zoals Nauta mensen wil leren met haar boek, moet je vier stappen doorlopen: erkennen, omdenken, onderzoeken en een plan uitzetten. “Stap één is erkennen dat je je schaamt en dat ook delen met anderen. Wanneer je dat doet, kun je gaan omdenken. Zie het niet als iets slechts, maar juist als iets goeds. Want het feit dat je je schaamt, bewijst dat je jezelf wilt verbeteren. Stap drie: onderzoek de kloof tussen wie je bent en wie je wilt zijn, want dat is wat die gevoelens van schaamte veroorzaakt. Als je dat helder hebt, kun je naar stap vier: een plan uitzetten en van je schaamte je kracht maken.”

Dat zal in het ene geval iets duidelijker zijn dan in het andere geval, zegt Nauta. Maar het heeft al veel moois opgeleverd. Zoals de man die analfabeet was en zich daarvoor schaamde. Nadat hij zijn analfabetisme had opgebiecht, leerde hij lezen en schrijven en nu is hij ambassadeur van een stichting om andere analfabeten ‘uit de kast’ te laten komen. Of de arts die verslaafd was aan alcohol en het platform Dokters in de knel oprichtte, waar artsen met verslaving hulp kunnen krijgen.

Uiteindelijk is de schoonheid van schaamte dat er altijd een verlangen onder ligt, zegt Nauta. “We willen allemaal een goed mens zijn. We willen goed presteren, maar ook goed zijn voor een ander. Ieder mens heeft een verlangen naar liefde, erkenning en waardering. Als je dat bij jezelf onder je schaamte kunt vinden, kun je ermee aan de slag. En dan kun je een puurder mens worden.”

Tekst: Marinde van der Breggen
Beeld: Shutterstock