Zijn christenen wel gastvrij? ‘De eerste ervaring met een kerk mag geen afknapper zijn’

René van Loon, als predikant verbonden aan de hervormde wijkgemeente De Samaritaan in Rotterdam, is van kinds af aan thuis in de kerk. “Mijn ouders gingen naar de kerk, en het was vanzelfsprekend dat ik meeging”, vertelt hij. “Ik vond het heerlijk om tegen mijn moeder aan te kruipen en de plafondplaten, ramen en orgelpijpjes te tellen. Ook als jongvolwassene voelde ik me thuis in de gemeente.”

Na zijn theologiestudie werd René predikant, eerst in Capelle aan den IJssel en sinds 2013 in Rotterdam. Tijdens zijn predikantschap valt hem iets op. “Veel mensen zijn eigenlijk wel nieuwsgierig, maar de drempel om een kerkdienst te bezoeken, is te hoog. Stralen we openheid uit, en zijn we eigenlijk wel gastvrij? Die vragen lieten me niet los.”

In 2024 ging René met studieverlof en begon hij een onderzoek naar gastvrijheid van kerken. Hij vroeg kerken om mensen uit te nodigen voor een dienst. Na de samenkomst vulden de gasten een vragenlijst in. Vijftig kerken werkten mee en kregen gezamenlijk honderdvijftig man op bezoek. Hij verwerkte de antwoorden en schreef er een boek over: Te gast in de kerk (uitgeverij KokBoekencentrum).

Wat voor vragen stelde je?

“Van alles en nog wat! Over het gebouw, de stoelen, of ze aangesproken werden, hoe de preek was en of ze van plan waren om nog een keer te gaan. Als er een ritueel werd uitgevoerd, zoals de doop of het avondmaal, vroeg ik daar ook naar. Ik wilde alle stromingen binnen het christendom meenemen. Zo waren er gasten in katholieke parochies, protestantse kerken en in evangelische gemeentes.”

Leg af en toe een begrip uit; zo veel moeite kost dat niet

Waarom is gastvrijheid zo belangrijk in de kerk?

“Omdat mensen hier kennismaken met God! Een derde van de gasten zegt nog een keer te willen komen, en een derde twijfelt daarover. Met name jongeren krijgen steeds meer interesse in het christelijk geloof, bijvoorbeeld via influencers of social media. Een eerste ervaring met een kerk is dan cruciaal, en dat mag geen afknapper voor ze worden. In 1 Korintiërs 14 schrijft Paulus dat je niet-gelovigen moet helpen iets van God te ervaren in de samenkomst. Dat doe je door bijvoorbeeld een Alpha-cursus aan te bieden of je preek laagdrempelig te houden. Daarmee bedoel ik niet dat de preek eenvoudiger moet zijn, maar dat je oog moet hebben voor diegene die nog niet zoveel weet. Leg af en toe een begrip uit; zo veel moeite kost dat niet.”

• Download gratis de nieuwe Visie-app en lees Visie waar en wanneer je wilt!

  Download gratis de nieuwe Visie-app en lees Visie waar en wanneer je wilt!

Wat kan bijvoorbeeld beter?

“Voor een doorgewinterde kerkganger begint de dienst als iemand in de kerkbanken zit en het welkomstwoord hoort. Maar voor nieuwkomers start de beleving bij het binnenstappen van het gebouw, en dat is een cruciaal moment voor gastvrijheid. Als je op een nieuwe plek komt, voel je altijd een stukje onzekerheid. Je weet niet of je erbij hoort en kent de ongeschreven regels niet. Als niemand je welkom heet, blijft het gevoel bestaan dat je een buitenstaander bent. Een kwart van de mensen wordt niet aangesproken bij binnenkomst. Driekwart wel, en dat is goed, maar niet genoeg. We kunnen naar de honderd procent toe; zo moeilijk is het niet om even gedag te zeggen.”

Een sleutelrol

“Ontmoeting blijkt een sleutelrol te spelen in de beleving van de dienst”, vervolgt René. “Mensen kijken positief terug op hun bezoek als iemand een gesprek met ze aanknoopte. Vooral evangelische gemeenten scoren hier goed op. Het aanspreken van mensen zit ook wel een beetje in hun DNA, en dat heeft een positieve invloed op de gastvrijheid. Het werkt ook andersom: als gasten geen ontmoeting hadden, ervaren ze de dienst sneller als negatief.”

Wat gaat er al wél goed?

“Je vraagt je als predikant vaak af of preken landen bij de mensen en impact hebben. Maar van de gasten keek maar liefst vijfenzeventig procent positief terug op de overdenking! Dat was voor mij echt een opsteker. Ook de muzikanten mogen tevreden zijn. Vooral hedendaagse kerkmuziek – zoals een muziekgroep, band of piano – scoort behoorlijk hoog: vier van de vijf mensen vinden dat mooi. De teksten zijn wel lastiger te volgen, wat ook logisch is. Ze gaan veel over God en het geloof. En als je die beleving niet hebt, staat het wat verder van je af. Bij traditionele orgelmuziek zie je een ander beeld: twee derde voelt zich daardoor niet aangesproken. Een combinatie van die twee, zowel een orgel als band, scoort wel weer hoog: zo’n zeventig procent vindt dat mooi.”

Levende gemeenschap

Ook het kerkgebouw speelt een grotere rol dan veel gemeenten denken, ontdekte René. “Als je week in week uit in hetzelfde gebouw komt, zie je de lelijke plekjes niet zo snel meer. Gasten zien die juist wel. Denk aan afgebladderde verf, verouderd meubilair of een rommelig hoekje in de hal. Die plekken kunnen de indruk wekken dat het een aflopende zaak is met jouw gemeenschap. Maar is het gebouw goed onderhouden en mooi aangekleed? Dan komt diezelfde gemeenschap voor gasten tot leven.”

Wat kan ik als gemeentelid betekenen voor iemand die te gast is?

“Heet iemand welkom in de bank of rij. Ik heb het zelf ervaren hoe belangrijk dat is. Je bent te gast in een andere gemeente, schuift aan in een rij en de persoon naast je blijft strak voor zich uit kijken. Dat is gewoon niet leuk, en geeft je al helemaal niet het gevoel dat je erbij hoort. Terwijl het zo makkelijk is: een hand is zo gegeven en een praatje zo gemaakt. Dat kan al in de hal van de kerk. In kleinere kerken weet je vaak wel dat er iemand voor het eerst is, maar ook in grotere kerken kun je mensen die zoekend om zich heen kijken of de weg vragen, begroeten. Bespring ze niet, maar vraag vriendelijk of je wat voor hem of haar kunt betekenen.”

Mensen vinden het prettig om te weten waar ze aan toe zijn

Willekeurig

“Leg nieuwe bezoekers ook uit wat er gebeurt in de dienst. In de kerk doen we veel dingen die voor gasten willekeurig voelen. Gaan mensen in jouw gemeente staan tijdens het bidden? Vertel dat even voordat het gebeurt, zo worden gasten niet verrast. Mensen vinden het prettig om te weten waar ze aan toe zijn. Ook als kerk kun je nadenken over hoe je dat regelt. Denk aan een flyertje in de hal of op de schermen in de zaal. Zie je op de beamer een overzichtje van hoe de dienst eruitziet, of echt alleen maar de liederen? Als je daartussen het woordje preek zet, weten mensen waar ze naar luisteren op dat moment in de dienst.”

‘Bij Sandra’

“Besef dat de kerkdienst meer mensen dient dan alleen de vaste kern. Als jij een mededeling hoort over een weekend van de kerk en dat je voor vragen ‘bij Sandra’ moet zijn, is dat voor jou waarschijnlijk heel duidelijk. Maar iemand die nieuw is, voelt zich meteen buitengesloten. Want over wat voor weekend gaat het? En wie is Sandra? Leg die dingen uit, zo neem je mensen mee in de kerkzaken.”

En na de dienst?

“Bij ons in de kerk verwijzen we naar de rode statafel bij de ingang. Dat is een duidelijke plek met een niet te missen omschrijving. Zo kun je mensen zelf informatie laten vinden in het gebouw. En om even terug te komen op het aanspreken in de rij: doe dat ook na de dienst! Drinken ze bij jou in de kerk een kopje koffie naderhand? Vraag de gast of die ook een bakkie meedrinkt. Het voelt klein, maar kan net het verschil maken of mensen een mooie beleving hebben van hun kerkbezoek, of een teleurstellende. Als iemand je uitnodigt, voel je je echt welkom. En daarmee komt die hele dienst fijner binnen.”

• Gastvrij zijn is riskant, maar een zegen

  Gastvrij zijn is riskant, maar een zegen

Hoe nodig ik mensen uit?

“Het helpt als je zelf betrokken bent in de dienst. Speel je bijvoorbeeld in de band? Dan kun je iemand vragen of hij of zij het leuk vindt jou te zien spelen. Zo nodig je iemand uit vanuit persoonlijk contact, niet vanuit ‘de kerk’. Mensen vinden het leuk om een inkijkje te krijgen in iemands leven. Zo mocht iemand uit het onderzoek het zondagochtendritueel van zijn buren meebeleven. Het voelde als een eer om daar onderdeel van te mogen zijn.”

Een handje helpen

De kunst is dus om als kerkleden er zo veel mogelijk aan te doen om mensen zich thuis te laten voelen in de dienst. Dat doe je door iemand te begroeten, aan te spreken en een handje te helpen in het begrijpen van jargon. Maar, benadrukt René, “uiteindelijk is het de heilige Geest die mensen raakt in de samenkomst. Als de Bijbel opengaat of er wordt gebeden, moet Hij het doen. Daar mogen we voor bidden. Helaas ervoer maar één op de vijf gasten uit mijn onderzoek iets van God of ‘het goddelijke’. Dat was een vrij beperkte groep. We hebben dat niet volledig in de hand. Juist daarom eindigt het boek met een oproep om intensiever te bidden om de heilige Geest.”