Reinier Sonneveld: Zondag 1 geeft je een andere samenvatting van je leven - van 'ezel' naar 'geliefd kind'

Als je een serie kijkt, zit er vaak een zogenaamde recap voor een aflevering. Een samenvatting van het verhaal tot dan toe, zodat je bijgepraat bent en weet wat er op het spel staat. En als je vaker series kijkt, valt op dat die recaps nooit brave samenvattingen zijn van alles daarvoor, maar nauwkeurig zijn toegespitst op de komende aflevering. Bepaalde personages die eerder onbelangrijk leken, kunnen dan bijvoorbeeld in een recap opeens centraal staan. En dan weet je: oké, die gaat in de komende aflevering blijkbaar een grote rol spelen. Een recap schept bepaalde verwachtingen over hoe het verhaal verdergaat en kan zelfs je blik op de hele serie omgooien. Wacht even, ging het verhaal eigenlijk dáárover…?! Is dát de slechterik en díé eigenlijk de held…?!

Jezus werd in de vroege kerk wel een recap genoemd. Althans, een recapitulatio, maar dat is praktisch hetzelfde. In Zondag 1 van de Heidelbergse Catechismus staat iets vergelijkbaars. Maar dat moet ik even uitleggen.

• Download gratis de nieuwe Visie-app en lees Visie waar en wanneer je wilt!

  Download gratis de nieuwe Visie-app en lees Visie waar en wanneer je wilt!

Een ander hoofd

Een klassieke Romein die een toespraak hield en halverwege een samenvatting gaf, noemde dat een ‘recapitulatie’. Zo kunnen we dat nog steeds wel noemen, hoewel het wat bekakt klinkt. Maar wat bedoelde bijvoorbeeld Irenaeus (2e eeuw) toen hij Jezus onze ‘recapitulatie’ noemde? En Paulus, die datzelfde woord in het Grieks voor Jezus gebruikt (Efeziërs 1:10)?

Vroeger zaten de hoofden van standbeelden vaak los. Om praktische redenen. De beeldhouwer kon dan eerst een algemeen lichaam uit het marmer houwen en hoefde later alleen het hoofd realistisch te maken. Dat scheelde veel tijd, zeker voor wie moest poseren. Plus dat de hoogste posities in het Romeinse Rijk nogal onzeker waren. Keizers werden om de haverklap ziek, afgezet, vermoord. En als het hoofd los zat op het standbeeld, kon je veel goedkoper de opvolger eer betonen…

‘Recapitulatie’ betekent letterlijk: herhoofden. Een nieuw hoofd geven. En als Paulus dat toepast op Jezus, bedoelt hij dus: Jezus is het nieuwe hoofd van de wereld. De nieuwe baas. Het nieuwe gezicht. Dat is de belangrijkste belijdenis van de vroege christenen: Jezus is Heer. Niet de goden, niet de keizer, maar een arme, gekruisigde Jood. Nogal een statement!

Bizarste twist ooit

Naast deze letterlijke, is er de figuurlijke betekenis: Jezus is ook de nieuwe samenvatting van de mensheid. De verrassende recap aan het begin van een nieuwe ‘aflevering’ van onze geschiedenis.

Dat doet me denken aan de bizarste twist die ik ooit gezien heb. In de Netflix-serie The Good Place volg je vier personages die in de eerste minuten al sterven en dan op een prachtige plek komen. De hemel, denk je meteen. Maar het blijkt té perfect. Mensen vervelen zich kapot. En aan het einde van seizoen één wordt onthuld dat deze ‘good place’ eigenlijk helemaal niet de hemel is, maar de hel! Aan het begin van seizoen twee zit een recap, waarin dat nog eens wordt herhaald. Alle afleveringen daarna komen dan dus in een heel ander perspectief te staan, ook als je heel seizoen één niet had gezien.

Je kunt dit vergelijken met de wereldgeschiedenis. Voordat Jezus kwam, hadden we een bepaald beeld van dit leven. Romeinen dachten bijvoorbeeld dat het noodlot uiteindelijk alles stuurt en sterker is dan de goden. Maar toen kwam de ‘twist’. Jezus overwon de machten en krachten, Hij stond op uit de dood. En vanaf dat moment kunnen we heel anders naar dit leven kijken. De sterkste macht is niet het onpersoonlijke noodlot, maar een Persoon die alles voor ons overhad. Dat was eerder eigenlijk ook al zo, maar toen wisten we dat nog niet. Net zoals we in The Good Place halverwege seizoen één nog niet wisten wat voor wereld dat eigenlijk was – tot de twist. Er was eindelijk door de schone schijn heen geprikt.

Om de letterlijke betekenis van recapitulatie te gebruiken: het standbeeld van de wereldleider had dus eerst het gezicht van ‘noodlot’, hoe dat er ook precies uitzag. In de Bijbel wordt zelfs vaak de duivel de wereldleider genoemd. Maar die kop is nu dus van het standbeeld gehaald en daarvoor in de plaats komt het gezicht van Jezus.

Zou je erop kunnen vertrouwen dat God toch het laatste woord heeft?

Bordje ‘ezel’

Dat is wat Zondag 1 van de Heidelbergse Catechismus uitdrukt: ik ben niet van mijzelf, maar van Jezus Christus. Hij is de baas van mijn leven, mijn Heer – niet ikzelf, niet iets of iemand anders. Er kan van alles gebeuren in mijn leven, er zijn allerlei details die dit misschien lijken tegen te spreken, maar Híj́ is de recap van mijn leven, dé samenvatting.

Dat kan wat abstract lijken en er zullen genoeg mensen zijn die hierbij de schouders ophalen, maar zoiets kan veel veranderen. Het doet er namelijk nogal toe hoe je je leven samenvat. Ik moet denken aan die bordjes met ‘ezel’, die leerkrachten in de tijd van mijn grootouders nog wel om de nek van stoute kinderen hingen. Als je dat serieus gaat nemen, heeft dat grote consequenties. En andersom, ik heb ook gezien hoe kinderen opbloeien als ze voor het eerst een prijs winnen en daarmee rond mogen paraderen.

Zo’n prijs, zo’n bordje ‘ezel’, dat kunnen samenvattingen zijn die je leven gaan kleuren. Stel dat iemand werkelijk gaat denken een ‘ezel’ te zijn en zichzelf altijd als dwars en dom gaat zien. Dat heeft op alle aspecten invloed. Er is natuurlijk van alles wat die interpretatie weerspreekt, maar als je er echt in gelooft dat je een ezel bent, hoor je die andere kanten niet. Eigenlijk ben je toch een ezel. Je zult het wel niet helemaal begrijpen. De kern is gewoon dat je een ezel bent.

De kern is gewoon dat je een ezel bent

Een nieuw bordje

De boodschap van de Bijbel is dat je een bordje om je nek krijgt met: ‘geliefd kind van God’. Dat is de samenvatting, de kern, de recap, die Jezus geeft van dit leven. En dat kan een beetje langs je heen glijden, maar dat kan ook veel veranderen en bijna elke gebeurtenis in je leven kleuren.

Want natuurlijk gebeurt er heel veel wat daar niet meteen mee lijkt te kloppen. Je wordt ontslagen. Je bent ziek. Je voelt je depressief. Dat lijkt allemaal niet direct te passen bij de samenvatting ‘geliefd kind van God’. En natuurlijk kun je dan denken: die samenvatting klopt blijkbaar niet, ik moet een ander bordje om mijn nek hangen: ‘product van toevallige mutaties’ of iets dergelijks. Maar als je vasthoudt aan dat Bijbelse bordje, dan is er ongetwijfeld heel veel wat je niet begrijpt, maar er is wel een richting waarin je het probeert te begrijpen. Je bent ontslagen, maar hoe zou een ‘geliefd kind van God’ daarmee omgaan? Je bent ziek, maar zou God daarmee iets kunnen zeggen? Je bent depressief, maar wat betekent dat voor God en hoe is Hij je nabij?

• Druk, druk, druk. Wat zegt de Bijbel over het ideale tempo voor je leven?

  Druk, druk, druk. Wat zegt de Bijbel over het ideale tempo voor je leven?

Als je jezelf echt als ‘ezel’ gaat zien, heeft dat grote impact. Het wordt een zelfvervullende profetie: je geeft het eerder op, complimenten komen niet aan, je probeert veel niet eens. Dat wordt je zie-je-nou-wel. Maar zo kan ook een ‘geliefd kind van God’ zie-je-nou-wel worden. Je begreep er eerst niets van, maar zie je nou wel dat het ontslag uiteindelijk goed zou komen…

De touwtjes in handen

De ambitie van de Bijbel gaat nog verder: Jezus is niet alleen het bordje om jouw persoonlijke nek, maar ook de nieuwe titel van de hele geschiedenis. Hij is de Heer van deze complete wereld.

Zo kun je met een andere blik naar het nieuws kijken. Vroeger, voor de ‘twist’ van Jezus, kon je bij een Poetin of een Trump denken: ja, zo gaat dat. Zie je nou wel. De goden maken altijd al ruzie, en de machtigen van deze wereld zijn niets beter. Maar na de ‘twist’ van Jezus weet je dat Hij eigenlijk de sterkste is. Poetin en Trump en al die anderen zijn maar passanten. Ze vertellen niet het wezen van de geschiedenis. Zij zijn de buitenkant. Maar als je nu iets Jezus-achtigs in het nieuws ziet, dán zeg je: ‘Zie je nou wel!’ Misschien is het een uitvinding waar veel mensen beter van worden. Of iets heel simpels als ouderen die worden geholpen in de kou. Maar los van alle ruis, dát is het ware verhaal van dit leven. Dáár gebeurt wat echt is.

Zondag 1 van de Heidelbergse Catechismus nodigt daartoe uit: om als het ware ‘door’ Jezus naar dit leven te kijken. Stel dat Hij de titel van de geschiedenis is, het kopje boven jouw leven. Dan gebeurt er vast van alles wat daar niet helemaal mee klopt, zoals er ook in een boek van alles gebeurt wat niet direct lijkt te passen bij de titel. Maar zou je erop kunnen vertrouwen dat als je wat verder bent, Hij toch het laatste woord heeft en al die tijd de touwtjes in handen bleek te hebben?