‘Ik herken mezelf niet meer’: de overgang en het nut van hor­moon­the­ra­pie

Waarom weet ik hier zo weinig van, terwijl de helft van de bevolking ermee te maken krijgt? Die vraag stelde huisarts Lotte van Dijk zichzelf toen ze in de perimenopauze terechtkwam en klachten kreeg die ze als huisarts niet herkende. “Tijdens de opleiding tot huisarts ben ik hier nauwelijks op voorbereid”, zegt ze. Het was de podcast We zijn toch niet gek?! van journalist Suzanne Retina's die puzzelstukjes op zijn plek deed vallen. 

In de huisartsenopleiding is tot nu weinig aandacht geweest voor de perimenopauze

En ze is niet de enige. ‘Ik herken mezelf niet meer’ is volgens Van Dijk de meest gehoorde uitspraak in de spreekkamer van de huisarts. Ze constateert dat er veel misgaat in de behandeling van de perimenopauze. “Veel vrouwen van eind dertig of begin veertig weten niet dat hun klachten te maken kunnen hebben met de vroege perimenopauze. Hun huisarts vaak ook niet.” 

Dat is geen onwil, stelt Van Dijk. “In de huisartsenopleiding is tot nu weinig aandacht geweest voor deze levensfase. Veel huisartsen hebben geleerd dat de overgang pas begint als je een jaar niet hebt gemenstrueerd. Ook worden vaak alleen opvliegers, nachtzweten en cyclusveranderingen herkend als overgangsklachten. Psychische en cognitieve klachten blijven onderbelicht.”

Symptomen van de overgang

Tachtig procent van de vrouwen ervaart overgangsklachten, zo blijkt uit verschillende onderzoeken. Dit zijn de meest voorkomende klachten en veranderingen:

Bron: De Perimenopauze Ontrafeld

Bij deze lijst schrijven Lotte van Dijk en Suzanne Rethans als disclaimer: ‘Let op! Deze klachten kunnen óók andere oorzaken hebben, die moeten eerst worden uitgesloten.’ Een probleem aan de schildklier kan volgens Van Dijk bijvoorbeeld bijna dezelfde klachten geven.

Waarom lopen de klachten eigenlijk zo uiteen? Van Dijk en Rethans leggen het uit in hun gids: ‘Als we praten over de rol van oestrogeen, progesteron en testosteron denken de meeste mensen – ook dokters – vooral aan de voortplanting. Maar er zitten receptoren van deze hormonen in bijna iedere cel in je lichaam. De eierstokken, de voornaamste plek waar hormonen geproduceerd worden, zijn via het neuro-endocrinologisch systeem met ons brein verbonden, waar ze niet alleen je stemming, je lichaamstemperatuur, je slaap, maar ook je cognitieve functies zoals concentratie, geheugen en het vinden van woorden beïnvloeden.’

Het brein verliest maar liefst dertig procent van zijn activiteit tussen je veertigste en vijftigste

Samengevat doen je hormonen dus veel meer dan alleen de voortplanting regelen; ze werken door in bijna je hele lichaam. Daardoor kunnen veranderingen in die hormonen ook op allerlei plekken klachten geven – van slecht slapen tot geheugenproblemen. Sommige van de veranderingen maken het brein van vrouwen efficiënter ná de menopauze, stellen de auteurs. Maar er zijn ook ‘minder gunstige’ veranderingen: het brein verliest maar liefst dertig procent van zijn activiteit in de jaren tussen je veertigste en vijftigste door wisseling van brandstof. 

Tekst gaat hieronder verder.

• Marja (55) kwam abrupt in de overgang: ‘Alles wat voor mij symbool stond voor vrouw-zijn was in één klap weg’

  Klik hier

Hormoontherapie

De behandeling van klachten is maatwerk, zegt Van Dijk. “Wat voor de een werkt, is niet altijd geschikt voor de ander. Ook spelen overtuigingen en voorkeuren een rol, net als je lichamelijke conditie en bijvoorbeeld behoefte aan anticonceptie.” Maar wat ook gezegd moet, vindt Van Dijk, is dat “geen enkele leefstijlinterventie zó effectief is als hormoontherapie”. 

Hormoontherapie betekent dat je hormonen aanvult die je lichaam tijdens de overgang minder aanmaakt, meestal oestrogeen en soms ook progesteron. Dat kan via tabletten, pleisters, gel of een spiraaltje. Welke vorm je krijgt, hangt af van je klachten, je medische voorgeschiedenis en wat bij je leven past. Een pleister of gel geeft de hormonen geleidelijk af en heeft minder invloed op de lever dan tabletten. Het doel is simpel: je hormoonspiegel stabieler maken, zodat klachten afnemen en je weer beter functioneert.

Geen enkele leefstijlinterventie zó effectief is als hormoontherapie

Niet alleen de vorm van toediening is belangrijk, ook het soort hormoon speelt een rol. Er zijn grofweg twee soorten: bio-identieke en synthetische hormonen. Van Dijk pleit voor bio-identieke hormoontherapie. “Die worden net als synthetische hormonen in een fabriek gemaakt, maar ze hebben exact dezelfde moleculaire structuur als de natuurlijke hormonen in het lichaam.” Dat betekent volgens Van Dijk dat het lichaam ze herkent en verwerkt als eigen hormonen, met als gevolg minder bijwerkingen en een breder effect. “Versus synthetische hormonen die een aangepaste structuur hebben, waardoor ze minder goed passen op de receptor en dus ook andere effecten hebben.”

Dat het gebruik van hormonen bezig is met een stevige opmars, blijkt wel uit cijfers van de NOS vorig jaar: maar liefst veertig procent meer vrouwen bleek hormoonmedicatie te zijn gaan gebruiken tegen overgangsklachten ten opzichte van een jaar eerder. Uit cijfers die de NOS opvroeg bij de Stichting Farmaceutische Kengetallen, komt naar voren dat een op de twintig vrouwen tussen de veertig en zestig jaar hormoonmedicatie gebruikt – dat is dus veertig procent meer dan in 2023, toen het aantal ook al sterk steeg. Overigens is dat nog steeds maar 5,3 procent van het totaal aantal vrouwen tussen de veertig en zestig jaar. De NOS stelt dat huisartsen hormonen vaker voorschrijven nu de zorgen over een groter risico op borstkanker onterecht blijken en de huisartsenrichtlijn is aangepast (dat gebeurde in 2022). 

Leefstijl verbeteren

Maar of je nu wel of niet hormonen wilt of kunt gebruiken: je moet ook zélf met je leefstijl aan de slag, zegt Van Dijk. Daar zijn volgens haar artsen, wetenschappers en specialisten het over eens. “Een gezond lichaam en een gezonde geest zorgen ervoor dat je hormonale schommelingen beter aankunt en dat eventuele hormoontherapie beter aanslaat.” 

Een gezond lichaam en een gezonde geest zorgen ervoor dat je hormonale schommelingen beter aankunt en dat hormoontherapie beter aanslaat

Wat je eerst doet, is persoonlijk. “Voor de een werkt het om eerst leefstijl te veranderen. Voor de ander is het juist effectiever om met hormonen te starten, zodat er weer ruimte en energie ontstaat om je leefstijl aan te passen. Want je hebt simpelweg energie nodig om naar de sportschool te gaan, gezond te koken of sociale contacten te onderhouden.”

Gun jezelf de tijd

Het is maatwerk en persoonlijk dus. En wat je ook kiest, zegt Van Dijk: “Het is een marathon, geen sprint. Zowel leefstijlverandering als hormoontherapie hebben tijd nodig. Voor hormoontherapie geldt dat de optimale afstemming individueel is. Soms is het even zoeken naar wat bij je past.” Wat Van Dijk wil is dat vrouwen vooral goed geïnformeerd zelf een keuze maken. Ze neemt artsen die niet goed weten waar ze het over hebben niets kwalijk. “Zelf heb ik ook veel vrouwen weggestuurd. Maar dit moet nu wel anders.” 

Zowel leefstijlverandering als hormoontherapie hebben tijd nodig

Haar gids sluit ze af met een bemoedigende noot: ‘Wat je ook kiest – hormonen, leefstijl of een combinatie – weet dat dat je niet de enige bent. Veel vrouwen hebben jarenlang gezocht naar erkenning en verlichting. Gun jezelf de tijd én de juiste ondersteuning om deze fase goed door te komen. Je hoeft het niet alleen te doen. En ook belangrijk: dit is geen eindpunt. Na de overgang volgt een nieuwe fase in je leven – met ruimte, inzicht, ervaring en vaak ook nieuwe energie.’

Auteur: Ellen Nap

• 7 feitjes over de overgang die jij nog niet wist

  Klik hier