Het verhaal achter het Dickens Festijn in Deventer
Saamhorigheid, sfeer & warmte
Leestijd: 12 min
Lees gratis verder
Meld je nu aan en krijg 3 kwartalen gratis onbeperkt toegang tot alle artikelen en digitale magazines van Eva.
Tijdens het jaarlijkse Dickens Festijn herleeft het negentiende-eeuwse Londen van Charles Dickens. In het middeleeuwse centrum van Deventer komen de boeken van de Engelse schrijver tot leven, waarin Kerstmis bij uitstek als een feest van saamhorigheid wordt gevierd.
Hè, bah. Dat dacht Emmy Strik toen ze in 1989 hoorde dat ze aan koopzondagen mee moest doen voor Kerst. Als winkelier runde ze Dille en Kamille; een koopzondag draaien leek haar maar een saaie, vervelende bedoening. Tot ze ’s avonds in bed ineens een ingeving kreeg: het moest een ‘Dickensian Christmas’ worden, geïnspireerd op A Christmas Carol. De gemeente Deventer zag het in eerste instantie niet zitten, waarop Emmy besloot om het maar samen met haar man Jan Strik op te zetten in ‘hun eigen’ Walstraat. Het koppel besloot het uit eigen zak te bekostigen en trommelde bewoners en winkeliers op: iedereen reageerde enthousiast. Het eerste Dickens Festijn was een feit – en daarmee het begin van een jaarlijks terugkerende en zeer geliefde traditie.
Van Scrooge tot Oliver Twist: ze lopen er allemaal rond.
Ook dit jaar transformeert de historische wijk Bergkwartier in het centrum van Deventer tot een prachtig negentiende-eeuws schilderachtig Londen. Tijdens het Dickens Festijn, dat dit jaar op 14 en 15 december plaatsvindt, komen ruim negenhonderd personages uit de boeken van de Engelse schrijver tot leven. Van Scrooge tot Oliver Twist, van Mr. Pickwick tot Christmas Carol Singers, van weeskinderen tot deftige lieden: ze lopen er allemaal rond. Als bezoeker dwaal je over de middeleeuwse klinkerstraatjes, geniet je van heerlijk geurende kerstbomen, toneelstukjes en koren – echt alsof je je even in victoriaans Engeland bevindt. Magisch, toch?
Een draaiboek van zevenhonderd pagina’s
Het Dickens Festijn in Deventer mag met recht ‘iconisch’ genoemd worden. Elk jaar komen er 125.000 bezoekers op af – en dat al jaren lang. De komende editie is namelijk alweer de 32e van het festijn. Emmy Strik heeft zich als ‘founding mother’ tot een paar jaar geleden intensief ingezet voor het festijn. Inmiddels heeft haar dochter Liesbeth, gezien de hoge leeftijd en broze gezondheid van Emmy, het stokje overgenomen. Ze krijgt bijval van evenementenbureau dEVENTer, dat zich ontfermt over het logistieke gedeelte. “Het Dickens Festijn is in de afgelopen jaren zó gegroeid – dat konden wij als familie niet meer betalen. Ook moest er politie en brandweer worden ingeschakeld ter veiligheid. Inmiddels is er elk jaar een draaiboek van zevenhonderd pagina’s”, vertelt Liesbeth.
Het Dickens Festijn is in de afgelopen jaren zó gegroeid – dat konden wij als familie niet meer betalen.
Wat nu een professioneel festijn is geworden waar honderdduizenden mensen op afkomen, heeft zijn wortels in de vroege kindertijd van Emmy. Het idee van een Charles Dickens-festijn kwam namelijk niet helemaal uit de lucht vallen. De vader van Emmy was een reclametekenaar die idolaat was van Engeland en zijn dochter als 7-jarige voor het eerst meenam naar Londen. Daarna keerden ze ieder jaar weer terug naar zijn favoriete land. Haar vader las ook graag de verhalen van Dickens. Op haar beurt geeft Emmy die liefde voor Engeland en Dickens weer door aan haar kinderen. Liesbeth: “Mijn moeder kende de Dickens-festijnen die in Engeland gehouden worden. Samen met haar hebben we als kinderen ook meermaals het Dickensmuseum in Londen bezocht. Intussen heeft ze een bijzondere band met de directeur van het museum opgebouwd, hij heeft het Dickens Festijn in Deventer ook bezocht.”
Tekst gaat door onder de afbeelding.
Duizend kostuums
Tijdens de twee dagen van het Dickens Festijn verkleden inwoners, winkeliers en bezoekers zich in klederdracht van de personages van Dickens’ verhalen. “Wij bezitten in totaal ruim duizend kostuums. In de voormalige Vrouwengevangenis van Deventer hebben we beneden een museum, dat overigens ook te bezoeken is tijdens het Dickens-feest. De twee verdiepingen daarboven gebruiken we als opslag voor de kleding.” Mensen die verkleed mee willen lopen, kunnen zich ruim van tevoren aanmelden bij het evenementenbureau dEVENTer. “Alle aanmeldingen komen vervolgens bij ons terecht”, vertelt Liesbeth. “We krijgen lijsten van hele families binnen, waarop het geslacht en de leeftijd staat en welke rol ze willen: armoedig of deftig? In de week voor het Dickens Festijn worden de kostuums opgehaald en vindt de doorpas plaats.” Mensen die mee willen doen, mogen, mits ze goed aangekleed zijn, voorbij de rij het Bergkwartier in. “Maar hun kostuums moeten wel echt goed zijn. En dan bedoel ik ook: geen horloge, geen bril en geen telefoon.”
Wij bezitten in totaal ruim duizend kostuums.
Op de dagen van het festijn staat er vaak bij het station al een flinke rij, zegt Liesbeth: “Soms moeten bezoekers wel drie uur wachten tot ze naar binnen kunnen.” Om 11 uur begint het toneel: koningin Victoria wordt dan met een koets opgehaald bij een huis. De koningin werd 25 jaar lang door dezelfde vrouw gespeeld, vertelt Liesbeth, maar ging twee jaar geleden ‘met pensioen’. Ze was toen al over de zeventig. “We moesten op zoek naar een nieuwe koningin! We hielden audities, waar vier vrouwen op afkwamen. De nieuwe koningin is jonger. Maar dat vond ik net leuk: we kunnen nu andere scènes creëren, zoals een ontmoeting tussen de koningin en Dickens. Dat klopt qua leeftijd”, aldus Liesbeth.
Vervolgens trekt een stoet van personages achter de koets door de binnenstad: het gezin van Scrooge, straatschoffies, vegers, schoorsteenvegers, een schoolklas met juf en meester… Ook vinden er in sommige huizen acts plaats. En de winkeletalages? Die zijn natuurlijk ook gedecoreerd in lijn met het thema. Naast de ‘optocht’, kunnen bezoekers genieten van lekkere hapjes – glühwein en braadworst –, een Dickens-expositie en kerstmarkten.
Geen sneakers en smartphones
Maar de toneelacts, die springen eruit op het Dickens Festijn. Emma Janssen is artistiek medewerker bij het Theaterschip, een toneelorganisatie in Deventer die jonge makers een podium biedt. Jongeren van 9 tot 20 jaar volgen er les; ieder jaar levert het Theaterschip meer dan tachtig jongeren voor het Dickens Festijn. Dit jaar heeft Emma met collega’s negen acts bedacht. “Al die acts vormen een mooie weergave van het negentiende-eeuwse straatbeeld”, vertelt ze. “We zien de bovenklasse, maar we hebben ook een brutale, komische act waarbij kinderen zogenaamd zakkenrollen. Maar op een heel leuke, speelse manier, hoor!” Aan de andere kant van dat spectrum bevindt zich de ‘begrafenis-act’: die gaat over een rijkere familie die een van de kinderen verliest aan de pest. “Tijdens het Dickens Festijn loopt deze familie achter een doodskist op een kar. Voorop zien we de begrafenisondernemer, die heel achterbaks is: hij verdient geld aan het begraven van mensen en geniet er iets te veel van…”
Je zult geen sneaker of mobiele telefoon zien.
Als kind speelde Emma zelf ook al toneel bij het Theaterschip en liep ze mee met de optocht. Ze was een jaar of 7 toen ze voor het eerst meedeed. “Het is een geweldig feest om deel van uit te mogen maken. Er komen ontzettend veel mensen kijken, iedereen is in kerststemming. Als jonge toneelspeler biedt het je veel vrijheid. Je leert ook over de geschiedenis. Veel jongeren zeggen dat ze door mee te spelen in het Dickens Festijn de boeken van Charles Dickens gaan lezen.” Waarom ze denkt dat het Dickens Festijn zo’n groot succes is? “Het is ontzettend goed verzorgd, tot in detail. Iedereen is in klederdracht, je zult geen sneaker of mobiele telefoon zien. En dat is toch best bijzonder, in deze tijd waarin jongeren verslaafd zijn aan technologie.”
Kastanjes in biervaten
In de ruim dertig jaar dat Liesbeth mede samen met haar moeder Emmy het Dickens Festijn organiseert, heeft ze al veel hoogtepunten meegemaakt. Toch waren de beginjaren wel heel bijzonder, mijmert ze. “In het begin hadden we open vuren, we roosterden kastanjes in van die biervaten. Ook waren er koetsen met paarden en schapen. Dat kun je je nu niet meer voorstellen, met alle veiligheidsregels.” Ze herinnert zich ook nog een andere speciale editie: “Tijdens een van de eerste jaren wilden we graag sneeuw. Mijn moeder belde toen met de schaatsbaan en vroeg of we het ijs dat wordt afgeschaafd, in de straat mochten leggen. Ze kwamen met een vrachtwagen met ijs! De bezoekers van het festijn snapten er niks van: zó koud was het niet die december”, zegt ze lachend.
Zelfs mensen die anderhalf uur in de rij hebben gestaan, zijn vrolijk. Werkelijk niemand kijkt nors.
Maar ook in recentere jaren zijn er genoeg memorabele momenten geweest, bijvoorbeeld een huwelijksaanzoek tijdens het Charles Dickens-festijn. “Voor de Dille en Kamille-winkel hangen we een mistletoe, een maretak. Meisjes en jongens sporen dan voorbijgangers aan om eronder te zoenen. Een paar jaar geleden vroeg een man zijn vriendin ten huwelijk onder die tak. Er stond zestig man omheen, te joelen en te klappen.”
Door de sfeer, acts en warmte wordt het Dickens Festijn in Deventer jaarlijks bezocht door duizenden mensen. Ook internationale bezoekers weten het festijn massaal te vinden. Liesbeth: “We staan al jaren in de Duitse top 10 van must visit-kerstmarkten. Onze oosterburen komen hier met hele touringcars heen!” Ook veel Fransen en Engelsen begeven zich naar Deventer. Vorig jaar gaf ze zelfs interviews aan de BBC, vertelt Liesbeth, dus ze verwacht dit jaar nog meer bezoekers uit het land van Dickens zelf. Dat begrijpt ze wel, de sfeer is zó magisch, dat is moeilijk in woorden te vangen. “Iedereen is tijdens die twee dagen gewoon zo ontzettend blij. Zelfs mensen die anderhalf uur in de rij hebben gestaan, zijn vrolijk. Werkelijk niemand kijkt nors.” En verbinding, saamhorigheid, plezier: dat is toch de sfeer die het kerstfeest omringt. Dickens zelf zou vast trots zijn.
A Christmas Carol
Armoede en onrecht
Dickens schreef A Christmas Carol om aandacht te vragen voor problemen die speelden in de victoriaanse maatschappij. Hij dacht dat veel van deze moeilijkheden opgelost zouden kunnen worden als mensen simpelweg wat aardiger tegen elkaar zouden zijn. Deze diep menselijke, sympathieke en ontroerende boodschap is nog steeds even relevant als toen Dickens’ verhalen voor het eerst verschenen, 175 jaar geleden. Dat vindt ook Liesbeth, als organisator van het Dickens Festijn. “Armoede en onrecht spelen in zijn verhalen een grote rol. Zijn boodschap is heel hoopvol: het slechte in de mens kan veranderen in het goede. Zijn ideeën, die oproepen tot saamhorigheid en elkaar helpen, zijn in deze tijden van oorlog en polarisatie actueler dan ooit.” Het Dickens Festijn belichaamt deze boodschap – dat is het doel van Liesbeth en haar moeder.
A Christmas Carol werd meteen na publicatie een groot succes én zorgde voor een opleving van het kerstfeest. In die tijd was Kerstmis namelijk best impopulair in Engeland en Amerika. De middeleeuwse kersttraditie had haar wortels immers in de paganistische feesten van de oude Romeinen, die door de puriteinse kerk van Engeland werden afgekeurd. Ook hadden arbeiders door de Industriële Revolutie maar weinig tijd voor een uitgebreide kerstviering.
Koningin Victoria
Naast Dickens droeg ook de jonge koningin Victoria bij aan het opnieuw tot leven brengen van het kerstfeest in de eerste helft van de negentiende eeuw. Haar man Albert was een Duitser, waar het oorspronkelijke ‘Romeinse’ kerstfeest nog volop gevierd werd. Het koningskoppel bracht als eerste een kerstboom in hun paleis. In die tijd, rond 1840, kwam een Engelsman ook op het idee om kerstkaarten te maken en ze te verkopen. Het sloot aan bij Dickens’ warmhartige kerstboodschap: Dickens beschrijft het feest in A Christmas Carol als een ‘vriendelijke, vergevingsgezinde, gulle en plezierige tijd. De enige tijd van het jaar waarin mannen en vrouwen hun gesloten harten openen en elkaar zien als medereizigers naar het graf, in plaats van andersoortige mensen die totaal verschillende paden bewandelen.’ Dit is wat Dickens de rest van zijn leven de ‘Carol-filosofie’ zou noemen.
Rouw en Kerst
Na A Christmas Carol schreef Dickens meerdere andere boeken waarin de kerstgedachte een belangrijke rol speelt, en waarvan hij steeds weer een ander aspect belicht. Terwijl A Christmas Carol zeer magisch en fantasierijk is, is het verhaal The Haunted Man uit 1848 weer een stuk menselijker en persoonlijker. Dickens schreef dit verhaal na het verlies van zijn eigen zus in dat jaar. In het boek volgen we Stephen Redlaw, een succesvolle wetenschapper die rouwt om de dood van zijn zus (net als Dickens zelf, dus). Door de rouw verliest Redlaw zijn hoop in het leven; maar dankzij een bezoek van een geest leert hij dat rouw een reflectie is van de liefde die ooit was, en dat enkel door vrede te sluiten met onze pijn, we onze harten weer open kunnen stellen. Met het verhaal erkent Dickens dus dat het kerstfeest niet alleen een tijd van plezier en samenzijn is, maar voor mensen die geliefden hebben verloren, ook een aangrijpende periode kan zijn. Er is immers één persoon minder aan de feesttafel. Met zijn verzameling kerstverhalen belicht Dickens een breed spectrum van het kerstfeest.
Tekst: Grete Simkuté
